मुंबईतील बाजारपेठांमध्ये नवरात्र आणि दसऱ्याचा उत्साह दिसून येत आहे. मॉल्स, शोरूम आणि फूटपाथही खरेदीदारांनी फुलून गेले आहेत. पारंपारिक पोशाखात चमकदार लेहेंगा-चोली आणि चनिया चोली याशिवाय दागिन्यांचीही खरेदी केली जात आहे. फूटपाथवरही तुमच्या खिशानुसार तुमच्या आवडीच्या वस्तू मिळतात. ज्या घरांमध्ये लक्ष्मी (कष्टाचा पैसा) मोठ्या कष्टाने पोहोचतो त्या घरांमध्येही हा बाजारातील पैशांचा आनंद आणि कष्टाच्या पैसा रूपी लक्ष्मीही येते.
नवरात्री उस्तवात अशा कष्टकरी नागरिकांच्या भावना आणि त्यांचे जीवानातील आनंद आणि कष्टरूपी देवीबद्दलच्या जीवनाबद्दल जाणून घेऊया.
संध्या जाधव (नाव बदलले आहे) या धारावीतील ९० फूट रोडवर एका बाजूच्या फूटपाथवर चुनरी आणि दांडियाच्या काठ्या विकण्याचे काम करतात. तिच्यासोबत तिची दहा वर्षांची मुलगीही आहे जी तिला तिच्या कामात मदत करत असते. संध्या सांगते की ती फक्त दोन दिवसांसाठी तिचं दुकान लावणार आहे. शनिवारी आणि रविवारी ती चुनरी आणि दांडियाच्या काठ्या विकणार आहे. ती म्हणते की तिला दोन दिवस सुट्टी आहे आणि या सुट्टीत तिला काहीतरी विकून पैसे कमवायचे आहेत. संध्या जाधव सोमवार ते शुक्रवार दोन लहान मुलांना सकाळी शाळेत सोडण्याचे आणि संध्याकाळी शाळेतून आणण्याचे काम करते. तसेच ती दुपारी घरकाम मोलकरीण म्हणून कामही करते. त्यामुळेच तिला रोज इथे दुकान थाटता येत नाही. ती नेहमी कोणत्या ना कोणत्या सणासुदीत दोन दिवस दुकानात काम करून काही पैसे कमावते. यावेळी नवरात्रीच्या काळात त्याचा लोकांमध्ये उत्साह पाहायला मिळत आहे. पण खरेदी जशी व्हायला हवी तशी होत नाही.
या सणासुदीच्या काळात दोन-तीन दिवसातून कमाई करण्याच्या तिच्या कामाबाबत संध्या जाधव सांगते की, तिची कमाई कमी आहे आणि अशा प्रकारे ती सणासुदीच्या काळात काही वस्तू विकून तिचा घरखर्च चालवते.
महिमा देवी (नाव बदलले आहे) दादर स्थानकाबाहेरील बाजारात फूटपाथवर लहान मुलींसाठी लेहेंगा-चोली आणि चनिया चोली विकत आहे. महिमा दोन सोसायट्यांमध्ये कचरा वेचण्याचे काम करते. त्यामुळे दुपारनंतरच ती दुकान थाटते. या कामात तिचा पती दिनेश (नाव बदलले आहे) देखील तिच्यासोबत असतो. महिमा सांगते की ती रोज सेठच्या घरून कपडे आणते आणि उरलेले कपडे संध्याकाळी परत करते. मी सेठचा हिशेबही रोज काढतो. रोजची कमाई तीनशे ते चारशे रुपये आहे. त्यामुळे ती नवरात्रीला स्वत:साठी चांगले मानत आहे.
महिमाच्या पुढे दीपा शिंदे (नाव बदलले आहे) ही देखील फुले आणि चुनरी विकते. दीपाने प्रथमच नवरात्रीच्या काळात वस्तूंची विक्री सुरू केली आहे. यावेळी तिला माजी लाडकी बहीण योजनेंतर्गत तीन हजार रुपये मिळाल्याचे सांगत यातून तिने दोन हजार रुपयांना शिलाई मशीन घेतली. तसेच पाचशे रुपयांना फुले व चुनरी खरेदी-विक्री करत आहे. फुलांची विक्री नाही झाली तर ती सुकून जाण्याची भीती भीती असल्याचं त्यांनी सांगितलं. त्यामुळे ती आता फुले विकणार नाही. त्यांनी फक्त चुनरी विकण्याचा निर्णय घेतला आहे. तिने सांगितले की, सेठने सांगितले आहे की उरलेली चुनरी परत घेईन जेणेकरून नुकसान होणार नाही. मात्र ती दसऱ्यापर्यंतच चुनरी विकण्याचे काम करणार आहे. दसऱ्यानंतर ती शिवणकाम करणार आहे. टेलरिंग शिकण्यासाठी तिला शाळेत जावे लागेल. दीपाला दोन मुलगे आहेत ज्यांना ती या कामासाठी सोबत ठेवत नाही. ती त्यांना अभ्यासासाठी घरी सोडते.
झोपडीत राहणाऱ्या सविता पवार (नाव बदलले आहे) या दांडिया काठ्याही विकतात. लोकांमध्ये उत्साह असल्याचे सांगताना पण महागाईही आहे. लोक दांडियाच्या काठ्याही स्वस्तात मागतात. तरीही लोक खरेदी करत आहेत. दररोज सातशे रुपये किमतीच्या दांडियाच्या काठ्या विकल्या जातात. या काठ्याच्या विक्रीतून मिळालेल्या पैशांतून रेशन- पाण्याचा खर्च भागतो असेही यावेळी सविता पवार यांनी सांगितले.