नेपाळच्या तिबेट सीमेला लागून असलेल्या उत्तर रसुवा जिल्ह्यात बुधवारी आलेल्या भीषण पुरामुळे नऊ जणांचा मृत्यू झाला असून १०५ भारतीय बेपत्ता आहेत. या पुरामुळे घरे, वाहने, पूल आणि पायाभूत सुविधांच्या प्रकल्पांची ठिकाणे वाहून गेली आहेत. पुराचे पाणी प्रवाहाच्या दिशेने पुढे सरकत असल्याने, नेपाळला लागून असलेल्या बिहार राज्यामध्येही सतर्कतेचा इशारा देण्यात आला आहे.
अधिकाऱ्यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, सकाळी ९ च्या सुमारास तिबेटच्या बाजूने ‘भोटे कोसी’ नदीत पाण्याचा प्रचंड प्रवाह शिरला, ज्यामुळे तिमुरे आणि स्याप्रु बेसी हे भाग गंभीरपणे प्रभावित झाले. चीनच्या सरकारी वृत्तसंस्था ‘शिन्हुआ’ने दिलेल्या माहितीनुसार, तिबेटमधील ‘ग्यिरोंग’ सीमा ओलांडण्याच्या ठिकाणाजवळ दरड कोसळल्याने जीवितहानी झाली आणि काही लोक बेपत्ता झाले.
या अचानक आलेल्या पुराचे (flash floods) नेमके कारण अद्याप स्पष्ट झालेले नाही. नेपाळच्या पूर अंदाज विभागाने (Flood Forecasting Division) सांगितले की, रसुवामधील मुसळधार पावसामुळे हा पूर आला असण्याची शक्यता कमी आहे; मात्र उपग्रहाद्वारे मिळालेल्या छायाचित्रांमध्ये तिबेटच्या बाजूला मोठ्या प्रमाणात पाऊस झाल्याचे दिसून आले आहे. ‘द काठमांडू पोस्ट’ने दिलेल्या वृत्तानुसार, अधिकारी ‘ग्लेशियर लेक आउटबर्स्ट फ्लड’ (GLOF) म्हणजेच हिमनदीच्या सरोवराचा बांध फुटल्यामुळे आलेला पूर, या शक्यतेची तपासणी करत आहेत.
सोशल मीडियावर व्हायरल झालेल्या व्हिडिओमध्ये या भागातील नद्या रौद्र रूप धारण करून वाहताना दिसत आहेत, तर एका व्हिडिओमध्ये पुराच्या पाण्यामुळे एक पूल वाहून जाताना दिसत आहे. आणखी एका व्हिडिओमध्ये एक घर पत्त्यांच्या बंगल्याप्रमाणे कोसळताना दिसत आहे आणि त्या पार्श्वभूमीवर लोक घाबरून ओरडत व धावताना दिसत आहेत.
नेपाळ सरकारने पूरग्रस्त भागात बचाव कार्य सुरू केले आहे, परंतु जिथे पाण्याची पातळी खूप जास्त आहे, तिथे हेलिकॉप्टर उतरवणे शक्य झालेले नाही. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग यांनी तिबेटमध्ये बेपत्ता झालेल्यांचा शोध घेण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करण्याचे आणि दुय्यम स्वरूपाची संकटे टाळण्यासाठी अधिक मजबूत देखरेख व पूर्व-इशारा प्रणाली (early-warning systems) कार्यान्वित करण्याचे आवाहन केले आहे.
भारतात, बिहार सरकारने नेपाळमधील पुराच्या परिस्थितीबाबत सतर्कता वाढवली आहे. मुख्य सचिव प्रत्यय अमृत यांनी जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांशी व्हिडिओ कॉन्फरन्सद्वारे चर्चा केली आणि गंडक व कोसी नदी खोऱ्यातील जिल्ह्यांमधील अधिकाऱ्यांना विशेष सतर्क राहण्याचे निर्देश दिले.
रॉयटर्सने दिलेल्या वृत्तानुसार, रसुवाचे मुख्य जिल्हा अधिकारी नरेंद्र परियार यांनी सांगितले की, गावे आणि पायाभूत सुविधांच्या प्रकल्पांची ठिकाणे वाहून गेल्याची माहिती प्रशासनाला मिळाली आहे, मात्र नुकसानीची व्याप्ती अद्याप स्पष्ट झालेली नाही.
“यात मोठी जीवितहानी किंवा मालमत्तेचे नुकसान झाले असण्याची शक्यता आहे,” असे परियार म्हणाले.
स्थानिक अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, तिबेट सीमेजवळील ‘तिमुरे बाजार’ आणि जवळचा सीमाशुल्क (कस्टम्स) परिसर यांचे मोठ्या प्रमाणावर नुकसान झाले असून, अनेक वाहने आणि माल वाहून गेला आहे. रसुवागढी येथील नव्याने बांधलेला ‘फ्रेंडशिप ब्रिज’ (मैत्री पूल) – जो गेल्या वर्षीच्या विनाशकारी पुरानंतर पुन्हा बांधण्यात आला होता – तो देखील वाहून गेला आहे. नेपाळ पोलिसांच्या माहितीनुसार, तिमुरे येथील ‘एरिया पोलीस ऑफिस’, स्याफ्रुबेसी येथील पोलीस चौकी आणि रसुवागढी येथील पोलीस चौकी अशा तीन पोलीस सुविधांचे नुकसान झाले आहे. तिबेट सीमेजवळील तिमुरे येथे तैनात असलेले ‘आर्म्ड पोलीस फोर्स’चे नऊ जवान बेपत्ता झाल्याचे वृत्त ‘द काठमांडू पोस्ट’ने दिले आहे.
या पुरामुळे जलविद्युत प्रकल्प, रस्ते आणि पुलांचेही नुकसान झाले किंवा ते वाहून गेले. नेपाळच्या ऊर्जा मंत्रालयाने दिलेल्या
माहितीनुसार, सुमारे ४३० मेगावॅट वीज पुरवठ्यावर परिणाम झाला आहे; यात प्रामुख्याने जलविद्युत प्रकल्पांचा समावेश आहे. हे प्रमाण देशाच्या एकूण ३.२ गिगावॅट (GW) स्थापित जलविद्युत क्षमतेच्या १२ टक्क्यांहून अधिक आहे, असे वृत्त ‘रॉयटर्स’ने दिले आहे.
रसुवा भोटे कोशी नदीचा पूर नारायणी देवघाटपर्यंत पोहोचला असून पाण्याची पातळी सतत वाढत आहे. प्रशासनाने नदीकाठच्या वस्त्या आणि बाजारपेठांमधील रहिवाशांना सतर्क राहण्याचे आणि सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करण्याचे आवाहन केले आहे.
पूरस्थिती, झालेले नुकसान आणि बचाव कार्याचा आढावा घेण्यासाठी नेपाळचे पंतप्रधान बालेन्द्र शाह यांनी मंत्रिमंडळाची आपत्कालीन बैठक बोलावली. ‘द काठमांडू पोस्ट’च्या वृत्तानुसार, शोध आणि बचाव कार्यासाठी पोलीस, नेपाळ लष्कर आणि ‘आर्म्ड पोलीस फोर्स’ला तैनात करण्यात आले आहे, तसेच बाधित भागांकडे लष्कराची दोन हेलिकॉप्टर्स पाठवण्यात आली आहेत.
मात्र, प्रत्यक्ष परिस्थितीमुळे बचाव कार्यात अडथळे येत आहेत. लष्कराचे प्रवक्ते राजा राम बस्नेत यांनी सांगितले की, पाण्याची पातळी खूप जास्त असल्याने स्याफ्रुबेसी आणि तिमुरे येथे हेलिकॉप्टर्स उतरवणे शक्य झाले नाही.
शाह यांनी सांगितले की, सखल भागात राहणाऱ्या लोकांना सुरक्षित ठिकाणी हलवण्याचे निर्देश अधिकाऱ्यांना देण्यात आले आहेत. “नदीकाठच्या लोकांनी विशेष खबरदारी घ्यावी आणि सतर्क राहावे,” असे ते म्हणाले.
पुराचा प्रवाह पुढे त्रिशुली नदीच्या खोऱ्यात सरकल्याने नुवाकोट, धाडिंग, गोरखा आणि चितवन या जिल्ह्यांसाठी धोक्याचा इशारा देण्यात आला आहे. पुराच्या धोक्यामुळे काठमांडूहून रसुवा, नुवाकोट, चितवन आणि धाडिंगकडे जाणारी वाहतूक थांबवण्यात आली, असे वृत्त ‘द काठमांडू पोस्ट’ने दिले आहे.
नेपाळचे गृहमंत्री सुदान गुरुंग यांनीही भोटे कोशी आणि त्रिशुली नदीकाठच्या रहिवाशांना सुरक्षित ठिकाणी स्थलांतर करण्याचे आवाहन केले.
भोटे कोशी नदीचा उगम तिबेटमध्ये होतो आणि ती नेपाळमधून वाहत जाऊन त्रिशुली नदी प्रणालीला मिळते; पुढे ही नदी भारतात ‘गंडक’ नावाने प्रवेश करते. या भागात गेल्या वर्षीही भीषण पूर आला होता, ज्यामध्ये भोटे कोशीच्या पुरामुळे नऊ जणांचा मृत्यू झाला होता आणि २४ जण बेपत्ता झाले होते. यामुळे नेपाळ आणि चीनला जोडणारा पूलही वाहून गेला, ज्यामुळे अनेक महिने व्यापार आणि वाहतूक विस्कळीत झाली.
प्रादेशिक हवामान निरीक्षण संस्थेच्या मते, या आपत्तीचा संबंध नंतर तिबेटमधील हिमनदीवरील सरोवरातील (supraglacial lake) पाणी वेगाने वाहून जाण्याच्या घटनेशी जोडला गेला.
‘शिन्हुआ’च्या वृत्तानुसार, नेपाळ सीमेपलीकडे चीनच्या ग्यिरोंग (Gyirong) काउंटी आणि ग्यिरोंग बंदरावर दरड कोसळल्याने शिगात्से (Shigatse) भागातील काही ठिकाणचे रस्ते, दळणवळण आणि वीजपुरवठा खंडित झाला आहे. या भागात मोठ्या प्रमाणावर जीवितहानी झाली असून काही लोक बेपत्ता असल्याचेही या संस्थेने म्हटले आहे.
नेपाळमधील चिनी दूतावासानेही आपली आपत्कालीन प्रतिसाद यंत्रणा कार्यान्वित केली आहे. बाधित भागातील चिनी नागरिक आणि कंपन्यांच्या परिस्थितीचा आढावा घेतला जात असल्याचे सांगत, दूतावासाने नेपाळच्या प्रशासनाला बचावकार्य अधिक तीव्र करण्याचे आवाहन केले आहे.
नेपाळचे माजी पंतप्रधान शेर बहादूर देउबा यांनी त्रिशूली नदीकाठी राहणाऱ्या नागरिकांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले, तसेच सुरक्षा यंत्रणा, राजकीय पक्ष आणि नागरी समाज गटांना बचावकार्यात मदत करण्याचे आवाहन केले.
बिहारचे उपमुख्यमंत्री सम्राट चौधरी यांनी सांगितले की, नेपाळमधील अचानक आलेल्या पुराच्या (flash flood) परिस्थितीवर लक्ष ठेवण्यासाठी एका उच्च-स्तरीय समितीची स्थापना करण्यात आली आहे. “मुख्य सचिव आणि पोलीस महासंचालक (DGP) परिस्थितीवर लक्ष ठेवून आहेत. मी स्वतःही यासंदर्भात लवकरच एक बैठक घेणार आहे,” असे ते म्हणाले.
पुराचे पाणी प्रवाहाच्या दिशेने पुढे सरकत असताना आणि बचाव पथकांना सर्वाधिक फटका बसलेल्या काही भागांपर्यंत पोहोचताना अडचणी येत असताना, नेपाळ, तिबेट, चीन आणि बिहारमधील प्रशासनाने ‘हाय अलर्ट’ (उच्च सतर्कता) जारी केला आहे.