फ्लॉपी डिस्कः अमेरिकेच्या विमान वाहतूक संस्थेकडून अद्यापही वापर

फ्लॉपी डिस्क! १९८० च्या दशकातील ही गोष्ट कदाचित आता कालबाह्य वाटत असेल, पण अमेरिकेची विमान वाहतूक नियामक संस्था (FAA) अजूनही तिचा वापर पूर्णपणे थांबवण्यास तयार नाही. त्याऐवजी, FAA ने या आठवड्यात जाहीर केले की, २०२८ पर्यंत टप्प्याटप्प्याने त्यांचा वापर बंद केला जाईल.

तुम्हाला प्रश्न पडेल, “थांबा! काय खरोखर? अमेरिकेच्या हवाई हद्दीत एका वेळी उडणाऱ्या सुमारे ५,२०० विमानांवर लक्ष ठेवण्यासाठी FAA अजूनही अनेक दशके जुन्या तंत्रज्ञानाचा वापर करत आहे का? तेही २०२६ मध्ये?”

हो… आणि नाहीसुद्धा! जर बारकाईने पाहिले, तर हे चित्र तितके चिंताजनक नाही, जितके ते रंजक आहे. फ्लॉपी डिस्क स्वतः विमानांच्या हालचालींवर लक्ष ठेवत नाहीत. त्याऐवजी, त्या १९८० च्या दशकातील अशा चार संगणक प्रणालींचा भाग आहेत, ज्या हवामानाशी संबंधित आणि इतर अत्यंत महत्त्वाची माहिती साठवून ठेवतात.

अमेरिकेच्या परिवहन विभागाच्या एका दस्तऐवजानुसार, “विमान वाहतूक नियंत्रक ‘इन्फॉर्मेशन डिस्प्ले सिस्टम ४’ (Information Display System 4) नावाची प्रणाली वापरतात. ही प्रणाली फ्लॉपी डिस्क आणि एका अत्यंत जुन्या ऑपरेटिंग सिस्टमवर चालते. याद्वारे हवामान, ‘नोटॅम्स’ (NOTAMs – वैमानिकांसाठीच्या महत्त्वाच्या सूचना) आणि विमानतळांची सद्यस्थिती यांसारखी महत्त्वाची माहिती मिळवली जाते.” २०२८ पर्यंत या चारही प्रणालींचे आधुनिकीकरण करून त्यांना नवीन माहिती प्रदर्शन उपकरणांमध्ये (modern information display equipment) समाविष्ट केले जाईल. परिवहन सचिव शॉन डफी यांनी ‘एक्स’ (X) वर स्पष्ट केले की, “१९८० च्या दशकातील फ्लॉपी डिस्क आता कायमच्या बंद होणार आहेत!”

पुन्हा एकदा, हो… आणि नाहीसुद्धा!

जगभरातून फ्लॉपी डिस्कचा वापर जवळजवळ तीन दशकांपूर्वीच मोठ्या प्रमाणावर बंद झाला होता.

२०११ पर्यंत सोनी (Sony) आणि मित्सुबिशी (Mitsubishi) सारख्या प्रमुख उत्पादकांनी त्यांचे उत्पादन थांबवले होते. त्यानंतर भारतीय कंपनी ‘अमकेट’ (Amkette) ने आणखी दोन वर्षे हे उत्पादन सुरू ठेवले, पण अखेर त्यांनीही ते थांबवले.
डेटा साठवण्याच्या तंत्रज्ञानात झालेली वेगाने प्रगती हेच फ्लॉपी डिस्कच्या अंताचे कारण ठरले.

१९७१ ते १९८८ या काळात फ्लॉपी डिस्क हे डेटा साठवण्याचे सर्वोत्तम तंत्रज्ञान मानले जात असे, ज्याची कमाल क्षमता १.४४ एमबी (MB) इतकी होती. हे वाचून जर तुम्ही क्षणभर थबकला असाल, तर त्यात नवल नाही!

ही डेटा साठवण क्षमता आजच्या तुलनेत अत्यंत नगण्य आहे… खरोखरच खूपच कमी! आज सकाळी तुम्ही तुमच्या फोनवरून काढलेल्या एका फोटोच्या आकारापेक्षाही ही क्षमता कमी आहे. पण माझ्यासोबत राहा, कारण १९७१ ते १९८८ या काळातील प्रगतीवरून डेटा स्टोरेज तंत्रज्ञानाचा किती वेगाने विस्तार झाला, हे दिसून येते. १९७१ मधील पहिली ८-इंच डिस्क ८० किलोबाइट्स (KB) डेटा साठवू शकत होती. १९७७ पर्यंत ही क्षमता १.२ मेगाबाइट्स (MB) इतकी वाढली – म्हणजेच अवघ्या सहा वर्षांत साठवणूक क्षमता १५ पटीने वाढली.

त्यानंतर १९८८ मध्ये १.४४ MB क्षमतेची फ्लॉपी डिस्क आली. पाहता पाहता ती सर्वत्र वापरली जाऊ लागली… डेटा एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी नेण्यासाठी (डेटा पोर्टेबिलिटी) ती एक प्रमाणभूत साधन बनली. मात्र, ९० च्या दशकाच्या मध्यापर्यंत वैयक्तिक संगणकांमध्ये (PCs) CD-ROM ड्राइव्ह अनिवार्य झाले होते. १९८२ पासून अस्तित्वात असलेल्या CD मध्ये सुधारणा करून त्यांची क्षमता ६५० MB पर्यंत नेण्यात आली होती.

ही क्षमता सुमारे ४५० फ्लॉपी डिस्कच्या बरोबरीची होती – जी एका रांगेत ठेवल्यास दोन क्रिकेट स्टंप्सच्या लांबीइतकी भरली असती. त्यानंतर DVD आल्या, ज्या सर्वप्रथम जपानमध्ये लाँच झाल्या. एका DVD ची क्षमता ४.७ GB होती – जी सुमारे ३,२६० फ्लॉपी डिस्कच्या बरोबरीची होती.

जर फ्लॉपी डिस्कच्या अंताची सुरुवात दर्शवणारे एखादे वर्ष असेल, तर ते १९९८ हे आहे.

ॲपल (Apple) कंपनीने – जी धाडसी तांत्रिक निर्णय घेण्यासाठी ओळखली जाते – आपला ‘iMac G3’ संगणक बाजारात आणला. यात CD-ROM ड्राइव्ह आणि USB पोर्ट्स होते, परंतु फ्लॉपी ड्राइव्ह नव्हता.

आणि १९९९ मध्ये आले ‘पेन ड्राइव्ह’.

हे सर्वांच्या परिचयाचे साधन आहे आणि आजही आपण याचा वापर करतो. सुरुवातीच्या पेन ड्राइव्हची क्षमता ८ MB होती, तर २०१३ पर्यंत ती १ TB (एक टेराबाइट म्हणजे दहा लाख मेगाबाइट्स) पर्यंत पोहोचली; त्यानंतर २ TB आणि ४ TB क्षमतेचे पेन ड्राइव्हही आले.
आजच्या काळात बाह्य हार्ड ड्राइव्ह (external hard drives) ४० TB पेक्षा जास्त डेटा साठवण्यास सक्षम आहेत.
आता आकाराचा विचार करूया; साठवणूक क्षमता वाढत गेली, तसतसा आकार मात्र कमी होत गेला.

आज १ TB क्षमतेचे मायक्रो SD कार्ड (microSD card) साधारणपणे १५×११×१ मिमी आकाराचे असून त्याचे वजन केवळ ०.३ ग्रॅम इतके आहे. याच्या तुलनेत ९०×९४×३.३ ​​मिमी आकाराची फ्लॉपी डिस्क पाहिली, तर लक्षात येईल की हे कार्ड आकाराने सुमारे १७० पट लहान असूनही, त्यात फ्लॉपीच्या तुलनेत सुमारे ६,९४,००० पट जास्त डेटा मावू शकतो. जर तुम्ही इतक्या फ्लॉपी डिस्क एकावर एक रचल्या, तर २.३ किलोमीटर उंच एक मनोरा तयार होईल, ज्याचे वजन सुमारे १४ टन असेल – म्हणजेच भारतातील बहुतेक शहरांमधील एका सामान्य सार्वजनिक बसच्या वजनाइतके.

मग, एफएए (FAA) सारख्या संस्थेने अनेक दशकांपर्यंत इतक्या कमी क्षमता असलेल्या डेटा स्टोरेज तंत्रज्ञानाचा वापर का सुरू ठेवला? याचे उत्तर ‘जुने दिवस आठवण्याची भावना’ (नॉस्टॅल्जिया) हे नसून, ‘जोखीम कमी करणे’ (रिस्क मिटिगेशन) हे आहे.

एखादी प्रणाली जी अनेक दशकांपासून विविध परिस्थितींमध्ये समाधानकारकपणे काम करत आहे, तिला नेहमीच अशा नवीन प्रणालीपेक्षा पसंती दिली जाते, जिच्यासाठी प्रत्येक संभाव्य परिस्थितीत चाचणी आणि प्रमाणीकरण (सर्टिफिकेशन) करणे आवश्यक असते. मात्र, ज्या क्षेत्रात एका चुकीमुळे जीव जाऊ शकतो, तिथे ही गोष्ट समस्याप्रधान ठरते.

कदाचित म्हणूनच जगभरातील सरकारांनी फ्लॉपी डिस्कचा वापर बंद करण्याच्या दिशेने अत्यंत संथ गतीने पावले उचलली असावीत. जपानने २०२४ मध्ये फ्लॉपी डिस्कचा वापर पूर्णपणे थांबवला, तर अमेरिकन हवाई दलाने (US Air Force) अण्वस्त्र क्षेपणास्त्र सायलो (nuclear missile silos) नियंत्रित करणाऱ्या प्रणालींमध्ये ८-इंच फ्लॉपी डिस्कचा वापर २०१९ मध्ये बंद केला.

इतकेच नव्हे, तर २०२० सालापर्यंत ‘बोईंग ७४७-४००’ (Boeing 747-400) विमानातील काही सॉफ्टवेअर अपडेट करण्यासाठी किंवा त्यांची देखभाल करण्यासाठी तंत्रज्ञांना फ्लॉपी डिस्कचा संच सोबत घेऊन जावे लागत असे.