भारतीय शास्त्रज्ञांनी अंटार्क्टिकाच्या सभोवतालच्या सागरी बर्फात वारंवार दिसणाऱ्या खुल्या पाण्याच्या एका रहस्यमय भागाचा २५० वर्षांचा इतिहास पुनर्रचित केला आहे. या अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, भूतकाळात अनेक वेळा मोठे जलमार्ग खुले झाले आहेत, ज्यात आतापर्यंत पाहिलेल्या सर्वात मोठ्या जलमार्गांपैकी एकासारख्या घटनांचा समावेश आहे.
‘द क्रायोस्फीअर’मध्ये प्रकाशित झालेला हा अभ्यास, पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाच्या राष्ट्रीय ध्रुवीय आणि महासागर संशोधन केंद्राच्या (NCPOR) संशोधकांनी, डेन्मार्क आणि नॉर्वेच्या शास्त्रज्ञांसोबत मिळून केला. या टीमने सागरी बर्फाने वेढलेल्या खुल्या महासागराचा एक मोठा भाग असलेल्या ‘मॉड राइज पोलिन्या’चा इतिहास शोधण्यासाठी अंटार्क्टिक आइस कोअरचा वापर केला.
पोलिन्या म्हणजे मूलतः बर्फाने झाकलेल्या महासागरात तयार होणारा खुल्या पाण्याचा एक मोठा पट्टा.
मॉड राइज पोलिन्या वेडेल समुद्रात स्थित आहे, जिथे ते महासागर आणि वातावरण यांच्यातील उष्णतेच्या देवाणघेवाणीत लक्षणीय बदल घडवू शकते.
संशोधकांनी पूर्व अंटार्क्टिकामधील ज्युप्रानन आइस राइजमधून १२२ मीटर लांबीचा आइस कोअर (बर्फाचा गाभा) ड्रिल करून काढला. बर्फात जतन झालेल्या बर्फ आणि रसायनांच्या थरांमधून शेकडो वर्षांपासून सभोवतालच्या महासागरातील आणि वातावरणातील परिस्थितीबद्दल माहिती मिळाली. या कोअरचे विश्लेषण गोव्यातील एनसीपीओआर (NCPOR) येथे करण्यात आले.
संशोधकांना मॉड राइज पोलिन्याचा इतिहास १७७४ सालापर्यंत पुन्हा तयार करता आला. त्यांच्या विश्लेषणात पोलिन्याच्या हालचालींचे पुरावे असलेली २५ वर्षे आढळली, ज्यात १९७४-७६ च्या मोठ्या उघडण्यासारख्या तीन प्रमुख घटनांचा समावेश आहे.
१९७४-७६ ची घटना विशेषतः लक्षणीय होती. तिच्या शिखरावर, खुल्या पाण्याचे क्षेत्र ३,००,००० चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त होते. २०१६ आणि २०१७ दरम्यान आणखी एक मोठे उघडणे घडले, जेव्हा पोलिन्याचा विस्तार ४०,००० चौरस किलोमीटरपेक्षा जास्त झाला.
हे उघडणे महत्त्वाचे आहे कारण त्यामुळे तुलनेने उबदार समुद्राचे पाणी थेट थंड अंटार्क्टिक वातावरणाच्या संपर्कात येते.
यामुळे समुद्रातून उष्णता बाहेर पडू शकते आणि खोल समुद्राच्या पाण्याची मोठ्या प्रमाणावर हालचाल सुरू होऊ शकते, ज्यामुळे सागरी प्रवाह आणि अंटार्क्टिकाच्या सभोवतालच्या हवामानावर परिणाम होण्याची शक्यता आहे.
अभ्यासात असे आढळून आले की, मोठ्या पोलिनिया घटना नियमित अंतराने घडण्याऐवजी समूहांमध्ये दिसून आल्या, ज्यामुळे असे सूचित होते की त्यांची निर्मिती वातावरणीय परिस्थिती आणि सागरी परिस्थिती यांच्या विशिष्ट संयोजनावर अवलंबून असते.
संशोधकांनी सांगितले की, २५० वर्षांची पुनर्रचना या घटनेवर एक दीर्घकालीन दृष्टिकोन प्रदान करते आणि या दुर्मिळ छिद्रांची कारणे व त्यांचा अंटार्क्टिकाच्या हवामानावर कसा प्रभाव पडतो हे समजून घेण्यास शास्त्रज्ञांना मदत करू शकते.