‘रामायण’साठी संगीत दिग्दर्शन हॅन्स झिमरसोबतचे काम – ए आर रहमान

सुमारे २५ वर्षांपूर्वी, ऑस्कर पुरस्कार विजेते संगीतकार ए. आर. रहमान यांनी श्रद्धेला एक अत्यंत साधे आणि संयमित संगीतमय रूप दिले होते—एक अशी संकल्पना, जी आजच्या भारतातील सार्वजनिक चर्चेत अधिक गुंतागुंतीची आणि संवेदनशील बनली आहे.

आशुतोष गोवारीकर यांच्या ‘लगान’ (२००१) चित्रपटातील ‘ओ पालनहारे’ हे भगवान श्रीकृष्णाचे भजन—जे जावेद अख्तर यांनी लिहिले आहे आणि लता मंगेशकर यांनी गायले आहे—त्यात रहमान यांनी अत्यंत कोमल आणि हृदयस्पर्शी संगीत दिले आहे. हे गाणे अशा वेळी येते जेव्हा गावकरी पूर्णपणे हताश झाले आहेत आणि संकटातून सुटकेसाठी प्रार्थना करत आहेत. त्यांच्यासमोर ब्रिटिशांविरुद्धच्या क्रिकेट सामन्यात पराभूत होण्याचे संकट उभे आहे; पराभव झाल्यास संपूर्ण गावाला तिप्पट जमीन महसूल (कर) भरावा लागणार आहे. रहमान यांच्या या रचनेत कोणताही अतिनाट्यपणा नाही; याची खोली त्याच्या साधेपणातच दडलेली आहे.

अरुणाचलम शेखर दिलीप कुमार (ए. आर. रहमान) यांचे वडील आणि संगीतकार आर. के. शेखर यांचे निधन झाले तेव्हा रहमान अवघ्या नऊ वर्षांचे होते. त्यानंतर त्यांनी ‘सेशन आर्टिस्ट’ म्हणून काम करत संगीताचे धडे गिरवले. त्यांच्या कुटुंबाने नंतर इस्लाम धर्माचा स्वीकार केला, ज्याचा त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासावर खोलवर परिणाम झाला. यामुळेच त्यांना विविध धार्मिक परंपरांमधून संगीताची प्रेरणा घेता आली. कदाचित म्हणूनच ‘ओ पालनहारे’मध्ये इतकी विलक्षण सुसंस्कृतता आणि माधुर्य जाणवते.

दोन दशकांनंतर, २०२६ मध्ये, निर्माता नमित मल्होत्रा ​​आणि दिग्दर्शक नितेश तिवारी यांच्या आगामी ‘रामायण: राईज ऑफ अ लेजेंड’ (Ramayana: Rise of a Legend) या पौराणिक ॲक्शन-ड्रामा चित्रपटासाठी रहमान संगीत देत आहेत. यात त्यांच्यासोबत प्रसिद्ध जर्मन संगीतकार हॅन्स झिमर देखील आहेत. येथे रहमान यांना ‘पवित्र’ किंवा ‘धार्मिक’ विषयाशी संबंधित संगीताच्या एका आव्हानात्मक टप्प्यातून जावे लागत आहे. याचे एक कारण म्हणजे, त्यांना संगीतातील नाविन्य आणि धार्मिक परंपरा यांच्यातील समतोल राखायचा आहे, तसेच या महाकाव्याशी संबंधित एक प्रदीर्घ संगीतमय वारसाही जपायचा आहे. हे एक असे महाकाव्य आहे जे शतकानुशतके जिवंत आहे; ज्यातील पात्रांची पूजा केली जाते, ज्यांच्यावर गाणी रचली गेली आहेत आणि ज्यांच्याबद्दल घराघरांतून ते टीव्ही स्टुडिओपर्यंत चर्चा होत असते. त्यामुळे, आता रहमान यांना अशा प्रेक्षकांच्या अपेक्षांशी जुळवून घ्यावे लागणार आहे, ज्यांच्या मनात या चित्रपटातील संगीताचे स्वरूप कसे असावे, याबद्दल अतिशय स्पष्ट आणि ठाम कल्पना आहेत.

गेल्या आठवड्यात प्रदर्शित झालेल्या, रणबीर कपूर, साई पल्लवी आणि यश अभिनीत चित्रपटातील ‘मंगल रंग’ (Mangal Rang) या गाण्यावर सोशल मीडियावर लगेचच टीका सुरू झाली. रामायणावर आधारित चित्रपटातील एका गाण्याला ‘कव्वालीसारखे’ स्वरूप दिल्यामुळे अनेकांनी चिंता व्यक्त केली.

प्रश्न असा पडतो की, जर विशाल भारद्वाज, अजय-अतुल किंवा प्रीतम यांनी असे संगीत दिले असते, तर त्यांच्यावरही असेच प्रश्न उपस्थित केले गेले असते का? की मग रहमान यांच्या संगीतविषयक निवडींकडे एका वेगळ्याच, पूर्वग्रहदूषित दृष्टिकोनातून पाहिले जात आहे? काहींना असे वाटते की, संगीत हे “सनातन धर्मावर आधारित” असावे. तर काहींच्या मते, रावणाच्या तांडवावर आधारित अति-ऊर्जावान गाण्यात इलेक्ट्रॉनिक संगीताचा अतिवापर झाला असून त्यात अपेक्षित ऊर्जा कमी जाणवते. आणखी एका गटाने कुमार विश्वास यांच्या गीतलेखनावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे. कवी म्हणून प्रसिद्ध असलेले कुमार विश्वास यांनी लिहिलेल्या गीतांमध्ये, रहमान यांच्या संगीतासाठी आवश्यक असणारा प्रवाहीपणा आणि भावनिक सूक्ष्मता यांचा अभाव असल्याचे काहींना वाटते. गुलजार, जावेद अख्तर आणि अलीकडच्या काळात इरशाद कामिल यांसारख्या गीतकारांनी रहमान यांच्यासोबत काम करताना ही वैशिष्ट्ये अत्यंत सहजपणे आणली होती. काहींनी तर ‘रंग’ या शब्दावरही आक्षेप घेतला आहे (कारण हा शब्द अमीर खुसरो यांच्या ‘आज रंग है’ या सुफी रचनेत वापरला गेला आहे). मात्र, वस्तुस्थिती अशी आहे की, ‘रंग’ हा शब्द अनेक भारतीय भाषांत आणि काव्यपरंपरांमध्ये वापरला जातो; इतकेच नव्हे, तर कृष्ण आणि राम भजनांमध्येही तो प्रामुख्याने आढळतो.

गेल्या तीन दशकांच्या कारकिर्दीत, भारतीय चित्रपट संगीताच्या प्रस्थापित संकल्पनांना आव्हान देणाऱ्या रहमान यांच्यासाठी टीका काही नवीन नाही. अनेकदा त्यांची एखादी धून स्वीकारली जाण्यापूर्वी तिला संशयाच्या नजरेतून पाहिले गेले आहे; कधीकधी तर ती लोकांच्या मनात रुजायला अनेक वर्षे लागली आहेत. मात्र, यावेळी होणारा विरोध हा बदलत्या सांस्कृतिक वातावरणाचे प्रतिबिंब असल्याचे दिसते.
चेन्नईच्या कोडमबक्कम येथील आपल्या स्टुडिओतून ‘द इंडियन एक्सप्रेस’शी ‘झूम’द्वारे संवाद साधताना रहमान म्हणतात, “मी स्वतःचा सर्वात मोठा समीक्षक आहे. मी जे काही करतो, ते सर्वच मला खूप आवडते, असे नाही.” “आम्ही एखादा निर्णय एका दिवसात घेत नाही. कधीकधी तर आम्ही अनेक महिने त्या विचारासोबत जगत असतो. त्यामागे एक सखोल विचारप्रक्रिया असते.

कधीकधी तुम्हाला मानवाशास्त्राचाही (anthropology) विचार करावा लागतो. काही गोष्टींना तसंच राहू द्यावं लागतं, जसं लोणचं असतं—काही धूनं तर जितकी जुनी होतात, तितकी अधिक चांगली होत जातात. पण लोक अनेकदा फक्त एकाच बाजूकडे पाहतात; त्यांना संपूर्ण चित्र दिसत नाही, बरोबर? अशा वेळी तुम्हाला संयम ठेवावा लागतो. मग नंतर जेव्हा त्यांना त्यामागचा अर्थ समजतो, तेव्हा ते म्हणतात, ‘अरे, म्हणूनच तुम्ही असं केलं होतं!’ किंवा ‘म्हणूनच हे असं होतं!’” काही काळानंतर, प्रत्येक टीकेकडे लक्ष न देण्याची वृत्ती जोपासावी लागते, असे ते म्हणतात. “स्टीव्ह जॉब्स यांनी म्हटल्याप्रमाणे: ‘जर तुम्हाला प्रत्येकालाच खूश करायचं असेल, तर मग आईस्क्रीम विका!’”
‘मंगल रंग’ (Mangal rang) या रचनेसाठी, रहमान यांनी ‘बिलावल’ रागातील शुद्ध स्वरांचा आधार घेतला. त्यात ‘मांड’ रागाची झलकही मिसळली—जो एक शांत राग असून भजने आणि लग्नसमारंभातील गाण्यांमध्ये वापरला जातो. यासोबतच, त्यात रोमँटिक ‘पहाडी’ रागाचेही काही अंश आहेत. हे कव्वालीमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या ‘कोमल’ स्वरांपेक्षा (जे काफी, खमाज किंवा असावरी रागांत आढळतात) पूर्णपणे वेगळे आहे. संगीतकाराचा प्रयत्न या धूनला भक्तीपरंपरेच्या परिचिता विश्वात स्थान देण्याचा होता. पण, एखाद्या महाकाव्यावर आधारित हिंदी चित्रपटातील धून जर सुफी संगीताच्या छटेकडे झुकत असेल, तर त्यात काय हरकत आहे? आणि भजने किंवा चित्रपट संगीतामध्ये उत्तरोत्तर चढत जाणारा सूर (crescendo) असूच शकत नाही, असं कोणी सांगितलं? एखादं गाणं किंवा अल्बम आवडला नाही, आणि भक्तीपर संगीताला केवळ एका विशिष्ट संगीत-भाषेपर्यंतच मर्यादित ठेवण्याचा आग्रह धरणे, यात खूप मोठा फरक आहे.
असे सुचवले जात आहे की, हे संगीताच्या दृष्टीने अयोग्य आहे, कारण ते एका वेगळ्या परंपरेचा संदर्भ देते. जणू काही सुरावटी किंवा संगीतातील कल्पना एखाद्या विशिष्ट परंपरेच्या मालकीच्या असू शकतात—विशेषतः चित्रपट संगीताच्या बाबतीत तर हे अजिबातच लागू होत नाही.

जेव्हा ‘इंटरस्टेलर’ (२०१४), ‘इन्सेप्शन’ (२०१०) आणि ‘ग्लेडिएटर’ (२०००) सारख्या चित्रपटांमधील भव्य ऑर्केस्ट्रल संगीतासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या हॅन्स झिमर यांना या प्रकल्पाशी जोडले गेले, तेव्हा मल्होत्रा ​​यांचा उद्देश पूर्व आणि पश्चिम अशा दोन्ही जगांतील सर्वोत्तम गोष्टी एकत्र आणण्याचा होता. ए. आर. रहमान यांच्या मते, झिमर यांच्या सहभागामुळे एक नवा प्रेक्षकवर्ग या कथेकडे आकर्षित होईल, जी उपखंडाच्या सांस्कृतिक कल्पनाशक्तीसाठी अत्यंत महत्त्वाची आहे. रहमान म्हणतात, “रामायणसारख्या कथेशी त्यांचे नाव जोडले गेल्यामुळे नवीन प्रेक्षकांमध्ये कुतूहल निर्माण होईल. या चित्रपटात पार्श्वसंगीत आणि गाणी आहेत; यात इतके काम आहे की ते कदाचित १० चित्रपटांइतके असेल. यात पाच वेगवेगळ्या भाषा आणि दोन आवृत्त्या (हॉलीवूड आवृत्ती आणि भारतीय आवृत्ती) आहेत. संपूर्ण टीमवर प्रत्येक स्वरासाठी, प्रत्येक धूनसाठी किती दबाव होता, हे पाहिल्यावरच लक्षात येते की निर्मात्यांसाठी किती मोठी जोखीम होती आणि त्यांना प्रत्येक गोष्ट अगदी अचूक हवी होती. याचे अंतिम परिणाम पाहून खूप आनंद झाला; देशाच्या विविध भागांतील लोक या संगीताचा आनंद घेत आहेत.”

टीका होऊनही, ‘मंगल रंग’ हे गाणे या आठवड्यात यूट्यूबच्या ‘ट्रेंडिंग म्युझिक’ चार्टवर अव्वल स्थानावर पोहोचले आहे.
मात्र, रहमान यांच्या संगीताचे मूल्यमापन केवळ त्याच्या लोकप्रियतेवरूनच केले जात नाही. त्यांच्या संगीताचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे, एखाद्या कथेसाठी अशा प्रकारची संगीत भाषा शोधणे, जी केवळ नेहमी ऐकल्या जाणाऱ्या परिचित धूनवर अवलंबून नसते.
इम्तियाज अली यांचा अलीकडील चित्रपट ‘मैं वापस आऊंगा’ (२०२६) याचे उत्तम उदाहरण आहे. फाळणीच्या पार्श्वभूमीवर आधारित या कथेत, काही सुरावटी अत्यंत सहजपणे प्रेम, विरह आणि ओढ व्यक्त करतात. यातील सर्वच धून पारंपरिक पंजाबी शैलीतून आलेल्या नाहीत. रहमान आणि गीतकार इरशाद कामिल यांच्यातील ताळमेळ अतिशय उत्तम होता. ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ला दिलेल्या अलीकडील मुलाखतीत कामिल म्हणाले होते, “रहमान साहेबांसोबत काम करताना नेहमीच एक-दोन शब्द जोडण्याची किंवा अर्थ पूर्ण करण्यासाठी प्रयोग करण्याची संधी मिळते. त्यांच्या धूनमधील प्रतिभेसोबतच, त्यांच्यासोबत काम करताना एक प्रकारचे मोठे स्वातंत्र्यही जाणवते.” रहमान यांच्या मते, ‘रॉकस्टार’ (२०११) मध्ये जेव्हा हे तिघे पहिल्यांदा एकत्र काम करत होते, तेव्हा तो केवळ कामाचा भाग नव्हता; तर अशी काहीतरी निर्मिती करण्याचा प्रयत्न होता, ज्याबद्दल त्यांना “आनंद आणि अभिमान” वाटू शकेल. हा प्रवास ‘तमाशा’ (२०१५), ‘हायवे’ (२०१४), ‘अमर सिंग चमकिला’ (२०२४) आणि आता ‘मैं वापस आऊंगा’ (Main Vaapas Aaunga) पर्यंत सुरू राहिला. रहमान सांगतात, “’हायवे’साठी एकच गाणे अपेक्षित होते, पण शेवटी आमच्याकडे १४ वेगवेगळी गाणी तयार झाली. मी फक्त काही गोष्टी लिहित होतो आणि इम्तियाज त्या कथेनुसार बसवत होते. ‘तमाशा’च्या बाबतीतही असेच घडले. जरी त्यांना एखादी धून आवडली, तरी मी विचारायचो, ‘हे अधिक चांगले होऊ शकते का?’ ते विचारायचे, ‘कसे?’ मी म्हणायचो, ‘याची चाल अधिक चांगली असू शकते.’ तेव्हा इम्तियाज यांनी चित्रपटाचे चित्रीकरण सुरूही केले नव्हते. माझ्यासाठी सर्वात मोठी गोष्ट म्हणजे, जेव्हा तुम्हाला एखादी गोष्ट अधिक चांगली करण्यासाठी पुरेसा वेळ मिळतो. कधीकधी एखादी गोष्ट पहिल्या प्रयत्नातच अगदी योग्य ठरते, तर कधी तुम्हाला वाटते की त्यात अजून सुधारणा होऊ शकते.”

‘मैं वापस आऊंगा’साठी रहमान यांनी एका ‘थीम साँग’ची (मुख्य गाणे) कल्पना मांडली आणि अली यांना सांगितले की, “जर आपण मूळ कल्पनेच्या २० टक्क्यांपर्यंतही पोहोचलो, तरी आपल्याला एक मौल्यवान ठेवा (गोल्डमाइन) मिळेल.” ती धून (‘क्या कमाल है’) पुढे संपूर्ण संगीत रचनेचा आत्मा बनली.

रहमान यांच्या मते, हिंदी चित्रपटसृष्टी हळूहळू एका जुन्या परंपरेपासून दूर गेली आहे—ज्यामध्ये चित्रपटाची कथा, पात्रे आणि त्यांच्या प्रवासाला अनुसरून खास गाणी रचली जात असत. त्याऐवजी, आता संगीताचे वेगवेगळे तुकडे (कधीकधी वेगवेगळ्या संगीतकारांकडून) निवडून, ते जिथे योग्य वाटतील तिथे बसवण्याची एक सोयीस्कर पद्धत रूढ झाली आहे. रहमान म्हणतात, “त्यांनी हॉलिवूडच्या धर्तीवर गोष्टी निवडायला सुरुवात केली, जे सोयीचे होते. परंतु, गाण्याचे बोल आणि पात्रांना समजून घेऊन संपूर्ण चित्रपटासाठी संगीत तयार करण्याची पद्धत, आजच्या काळात एक खरा ‘साउंडट्रॅक’ कसा असू शकतो, हे दर्शवते. मला वाटते, अशा प्रकारच्या संगीत रचनेचे हे एक उत्तम पुनरागमन (कमबॅक) आहे.”

त्यांचे हे निरीक्षण चित्रपटसृष्टीतील एका मोठ्या बदलाकडेही निर्देश करते; जिथे आता अल्गोरिदम, स्ट्रीमिंगचे आकडे आणि ‘रील्स’साठी (सोशल मीडिया व्हिडिओ) उपयुक्त ठरेल असे संगीत तयार करण्याचा दबाव वाढला आहे. रहमान यांच्यासाठीही, क्षणार्धात छाप पाडण्याचे आणि स्मरणात राहण्याचे जग काही नवीन नाही — मणी रत्नम यांच्या ‘रोजा’ (१९९२) चित्रपटामुळे ते संपूर्ण देशात प्रसिद्ध झाले, त्याआधी त्यांनी आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात ‘जिंगल्स’ (जाहिरातींमधील गाणी) बनवून केली होती; जिथे त्यांना अवघ्या ३० सेकंदात लोकांच्या मनात स्थान निर्माण करून एखादे उत्पादन विकायचे असायचे.

वडिलांच्या निधनानंतर, रहमान यांनी ‘सेशन म्युझिशियन’ (वाद्यवृंद कलाकार) म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली आणि कालांतराने ते जाहिरात क्षेत्रात आले. त्यांनी ‘टायटन वॉचेस’च्या जाहिरातीसाठी मोझार्टच्या ‘सिम्फनी क्र. २५’ (Symphony No. 25) वर आधारित धून तयार केली होती. याशिवाय, ‘बूस्ट’च्या जाहिरातीत सचिन तेंडुलकर आणि कपिल देव यांच्यासोबत त्यांनी सिंथेसायझरचा प्रभावी वापर करून एक जिंगल बनवली होती, तर ‘लिओ कॉफी’साठी वीणा आणि बासरीचा वापर करून एक धून तयार केली होती. रहमान सांगतात, “या जिंगल्स खूप छोट्या आणि आकर्षक होत्या. मला पूर्ण क्षमतेने चित्रपट संगीतकार म्हणून स्वतःचा विस्तार करायचा होता. प्रश्न असा होता की, जर मी ३२ सेकंदांची लोकप्रिय जिंगल बनवू शकतो, तर पाच मिनिटांचे गाणे कसे तयार करू शकेन? म्हणून, मी ३० सेकंदांचे अनेक तुकडे एकत्र करून पाच मिनिटांचे गाणे तयार केले. ‘९९ सॉंग्स’ (२०२१) चित्रपटाकडे पाहा; त्यातील प्रत्येक गाणे सात-आठ मिनिटांचे होते. त्यात एक कथा होती, एक प्रवास होता आणि एक नवीन संगीतमय वातावरण होते. मला प्रत्येक गाण्यातून एक परिपूर्ण अनुभव द्यायचा होता. काही सेकंदात प्रभाव पाडणे ही माझ्यासाठी नवीन गोष्ट नाही, पण मला अधिक सखोल विषयांवर काम करायचे होते.” रहमान यांच्या आगामी प्रकल्पांमध्ये शेखर कपूर यांचा ‘मासूम: द नेक्स्ट जनरेशन’, मणी रत्नम यांचा ‘इंजी वेल्लम’ आणि ‘रामायण: भाग २’ यांचा समावेश आहे.

‘रामायण’साठी संगीत देण्याव्यतिरिक्त, रहमान यांनी गेल्या एका वर्षापेक्षा जास्त काळ आपल्या ‘वंडरमेंट टूर’ (Wonderment Tour) साठी दिला आहे. ही टूर गेल्या वर्षी मुंबईतून सुरू झाली, त्यानंतर ती आंतरराष्ट्रीय स्तरावर पोहोचली (ज्यात उत्तर अमेरिकेतील काही कार्यक्रमांचाही समावेश होता) आणि आता ती पुन्हा भारतात परतली आहे, जिथे २०२६-२०२७ दरम्यान अनेक शहरांमध्ये त्यांचे कार्यक्रम होणार आहेत. विशेष म्हणजे, आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात रहमान मंचावर सादरीकरण करण्यास फारसे उत्सुक नसत. ते एक लाजाळू संगीतकार होते, ज्यांना प्रकाशझोतात राहण्यापेक्षा रेकॉर्डिंग स्टुडिओच्या एकांतात काम करणे अधिक आवडायचे. मात्र, १९९६ मध्ये ‘बॉम्बे’ (१९९५) आणि ‘रंगीला’ (१९९५) या चित्रपटांच्या प्रचंड यशानंतर, त्यांना बोस्नियन युद्धातील पीडितांच्या मदतीसाठी मलेशियात आयोजित एका ‘बेनिफिट कॉन्सर्ट’मध्ये (लाभार्थ कार्यक्रम) सादरीकरण करण्यास सांगण्यात आले. ही पहिलीच वेळ होती जेव्हा त्यांनी मंचावर सादरीकरण केले. “पूर्वीच्या काळी, प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी संगीतकारांना अभिनेत्यांची मदत घ्यावी लागत असे. पण मला आठवतंय, २००० मध्ये सुखविंदर सिंग, हरिहरन, शंकर महादेवन, सोनू निगम… हे सर्वजण एकत्र आले आणि प्रेक्षकांना वाटलं, ‘वाह! हा तर एक संगीतमय कार्यक्रम आहे.’ या घटनेने सगळं चित्रच बदलून टाकलं,” असे रहमान सांगतात.

तो काळ असा होता जेव्हा संगीतकार—आजच्या काळाच्या तुलनेत—रेकॉर्डिंग स्टुडिओच्या बाहेर पडून थेट मैफिलींचे मुख्य आकर्षण (headliners) बनत नसत. मलेशियातील त्या मैफिलींनंतर ‘युनिटी ऑफ लाइट’ (Unity of Light) हा दौरा आयोजित करण्यात आला. २००३ मध्ये, जेव्हा इराक युद्ध सुरू होते आणि जग विभागलेले होते, तेव्हा हा दौरा पार पडला. ‘ए.आर. रहमान: द स्पिरिट ऑफ म्युझिक’ (AR Rahman: The Spirit of Music) या पुस्तकात रहमान म्हणतात, “त्याच काळात माझी भेट माझ्या आध्यात्मिक गुरूंसोबत झाली, ज्यांनी मला जीवनाकडे पाहण्याचा एक नवीन दृष्टिकोन दिला… त्यांनी मला विचार करायला लावले की, माझ्या छोट्या आणि नम्र परीने, मी दोन विभागलेल्या जगांच्या दरम्यान एक पूल बनू शकतो.”

सुरुवातीच्या काळात, स्टुडिओमध्ये तयार केलेल्या गुंतागुंतीच्या आणि अनेक थरांनी युक्त असलेल्या संगीताला थेट मंचावर (live performance) सादर करणे हे त्यांच्यासमोरचे मोठे आव्हान होते. रहमान म्हणतात, “त्या वेळी, स्टुडिओमधील इतके क्लिष्ट काम थेट मंचावर जसेच्या तसे सादर करणे अत्यंत कठीण होते.” २०१५ च्या सुमारास एक महत्त्वाचे वळण आले, जेव्हा त्यांचे दीर्घकाळचे सहकारी आणि तालवाद्य वादक (percussionist) रणजित बारोट त्यांच्या थेट मैफिलींचे संगीत दिग्दर्शक बनले. रहमान सांगतात, “परिस्थिती अधिक सहज आणि मोकळी झाली. एकेकाळी मंचावर जाणे म्हणजे एक दुस्वप्न वाटायचे, पण आता ते असे वाटू लागले जणू मी माझ्या दिवाणखान्यात बसून पियानोवर काहीतरी वाजवत आहे. स्टुडिओमध्ये तुम्ही फक्त स्वतःचे संगीत ऐकत असता, पण थेट मैफिलीत जेव्हा तुम्ही पाहता की लोक तुमची गाणी पुन्हा गात आहेत, तेव्हा मला ते सर्वजण एकात्म वाटतात… मुळात मी कधीच एक ‘परफॉर्मर’ (मंचावर सादरीकरण करणारा कलाकार) नव्हतो. पण मग मी स्वतःला प्रश्न विचारला—मला मंचावर कीबोर्डच्या मागे लपलेला माणूस पाहायला आवडेल, की असा कोणीतरी जो प्रेक्षकांचे मनोरंजन करू शकेल? हळूहळू मी स्वतःमध्ये थोडा बदल केला; मी मंचावर विनोद करू लागलो, थोडी मस्ती करू लागलो आणि गाऊही लागलो. जर मी नीट सराव केला नसेल, तर मात्र मी मंचावर खूप अस्वस्थ होतो,” असे म्हणत रहमान एक मिश्किल हास्य करतात—जरी तरीही, ते मंचावर जाण्यासाठी पूर्णपणे सज्ज असतात.