राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे (आरएसएस) प्रमुख डॉ मोहन भागवत यांनी गुरुवारी भारताच्या तरुण पिढीवर विश्वास व्यक्त करताना म्हणाले की, ते ‘जनरेशन झेडवर डोळे झाकून विश्वास ठेवतील’ आणि व्यवस्थेत सुधारणा करण्यासाठी विद्यार्थ्यांना आंदोलन करण्याचा पूर्ण अधिकार आहे, असेही ठामपणे सांगितले.
एका कार्यक्रमात बोलताना राष्ट्रीय स्वंयसेवक संघाचे डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, पोलीस आणि आंदोलकांमध्ये नुकत्याच झालेल्या संघर्षामागील नेमकी परिस्थिती त्यांना माहीत नाही, परंतु तरुणांवरील त्यांचा विश्वास अढळ आहे.
मुंबईत आयोजित ‘इंडियाज इंटरनॅशनल मुव्हमेंट टू युनाईट नेशन्स’ (आयआयएमयूएन) च्या १५ व्या वर्धापन दिनाच्या कार्यक्रमात सुमारे २,००० जनरेशन झेड आणि जनरेशन अल्फा सदस्यांच्या मेळाव्याला संबोधित करताना डॉ मोहन भागवत म्हणाले, मी जनरेशन झेडवर डोळे झाकून विश्वास ठेवीन.
आंदोलन हा लोकशाहीचा अविभाज्य भाग असल्याचे सांगत डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, खऱ्या तक्रारींचे निवारण करण्यासाठी संवाद आवश्यक आहे. आंदोलन हे देखील संवादाचे एक साधन आहे. लोकशाही म्हणजे चर्चेनंतर एकमत घडवून आणण्याचा एक मार्ग आहे. तक्रार रास्त आहे आणि आपल्या देशाच्या शिक्षण व्यवस्थेत बरीच सुधारणा करण्याची गरज आहे. त्यामुळे संवाद महत्त्वाचा आहे, असे म्हणाले.
मागील पिढ्यांशी तुलना करताना डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, आजची तरुण पिढी अधिकारांवर प्रश्न विचारण्यास अधिक उत्सुक आहे. आम्ही कधीही अधिकाऱ्यांवर प्रश्न विचारत नव्हतो, पण ‘जनरेशन झेड’ आणि ‘जनरेशन अल्फा’ अधिकारांवर प्रश्न विचारतात आणि त्यांना तार्किक उत्तरे हवी असतात, तीही प्रेमाने, असेही यावेळी सांगितले.
आरएसएस प्रमुख डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, ते तरुणांना आंदोलन करण्यापासून कधीही परावृत्त करणार नाहीत. मी कधीही असे म्हणणार नाही की ‘जनरेशन झेड’ने आंदोलन करू नये, पण लोकशाहीत एक मार्गही उपलब्ध असायला हवा. तरुण जर घोषणा देत असतील, तर ते विरोधासाठी नसून सुधारणेसाठी आहे, हे आपल्याला पाहण्याची गरज आहे, असेही मत यावेळी व्यक्त केले.
डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, पुढे म्हणाले की, व्यवस्थेत त्रुटी आहेत ज्या दूर करणे आवश्यक आहे आणि सुधारणांची मागणी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या आंदोलनाकडे एक वैध लोकशाही प्रक्रिया म्हणून पाहिले पाहिजे. केवळ अधिकार्यांवर प्रश्न विचारल्यामुळे तरुण आंदोलकांना देशद्रोही ठरवण्याविरुद्ध मोहन भागवत यांनी इशारा दिला. करुणा आणि समजूतदारपणाची भावना असायला हवी. आजची पिढी ही सर्वात प्रामाणिक पिढी आहे. त्यांचे म्हणणे ऐकले पाहिजे आणि त्यांना तसे वाटू दिले पाहिजे, असे ते म्हणाले.
पोलीस आणि आंदोलकांमध्ये नुकत्याच झालेल्या संघर्षाबद्दल आपल्याकडे विश्वसनीय माहिती नाही, असे त्यांनी पुन्हा एकदा स्पष्ट केले.
पुढे बोलताना डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, जर मला विश्वास ठेवायचाच झाला, तर मी ‘जनरेशन झेड’वर विश्वास ठेवेन. पण आम्हाला वास्तव माहीत नाही. आम्ही दोघेही वृत्तांमधून उपलब्ध झालेल्या माहितीच्या आधारावर बोलत आहोत. या आंदोलनात काही समाजकंटक असल्याच्याही बातम्या आल्या आहेत. पण विश्वसनीय माहितीशिवाय आम्ही बोलू शकत नाही. लोक रस्त्यावर उतरले म्हणून एखादे आंदोलन देशद्रोही ठरत नाही, यावरही भागवत यांनी जोर दिला. लोकशाही विरोध आणि सुधारणांच्या मागण्यांकडे संशयाने पाहू नये, असे ते म्हणाले.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या प्रमुख डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, आपल्या भाषणाचा महत्त्वपूर्ण भाग शिक्षणाला समर्पित केला आणि शिक्षण हे व्यावसायिक कार्य बनू नये, असे म्हणाले.
डॉ मोहन भागवत म्हणाले की, शिक्षण हा काही व्यावसायिक धंदा नाही. समाजाच्या मदतीने शिक्षण व्यवस्थेत सुधारणा होऊ शकते. शिक्षणाचा आर्थिक भार प्रचंड आहे. आपल्याला दक्ष, सक्रिय राहण्याची आणि व्यवस्थेचे नियमितपणे मूल्यांकन करण्याची गरज आहे. आपल्याला आपल्या शिक्षकांना प्रशिक्षण देण्याचीही गरज आहे. शिक्षण देणे ही केवळ सरकारची जबाबदारी नाही, तर ती एक सामाजिक जबाबदारी आहे, असे ते म्हणाले.
अधिक सार्वजनिक गुंतवणुकीच्या दीर्घकाळापासूनच्या मागणीला पाठिंबा देताना, मोहन भागवत म्हणाले की राष्ट्रीय अर्थसंकल्पातील सहा टक्के वाटा शिक्षणासाठी देणे आजही समर्पक आहे.
“शिक्षणासाठी ६% अर्थसंकल्पीय तरतुदीची मागणी जुनी आहे. पण केवळ सरकारच शाळा चालवत नाही. एक संघटना म्हणून आम्हीसुद्धा शिक्षण आणि अध्ययनासाठी कठोर परिश्रम घेतो. शिक्षणासाठी एक सामाजिक भावना जागृत व्हायला हवी,” असे ते म्हणाले.
मोहन भागवत यांनी सोशल मीडियाच्या प्रभावावरही भाष्य केले आणि म्हणाले की केवळ कायद्याने चुकीच्या माहितीची समस्या सुटणार नाही. दृष्टिकोन बदलणे आवश्यक आहे. केवळ कायद्याची अंमलबजावणी पुरेशी नाही. आपल्याला आदर्श व्यक्ती बदलण्याची गरज आहे, असे ते म्हणाले.
त्यांनी लाखो फॉलोअर्स असलेल्या प्रभावशाली व्यक्तींना जबाबदारीने वागण्याचे आवाहन केले आणि विश्वसनीय स्रोतांकडून माहितीची पडताळणी करण्याच्या गरजेवर भर दिला. “एखाद्या गोष्टीवर बंदी घातल्यास, त्यात नेहमीच पळवाटा राहतील. त्यामुळे केवळ बंदी घालणे हा उपाय असू शकत नाही,” असे ते म्हणाले.
हिंसक मजकुराला ऑनलाइन जास्त प्रतिसाद का मिळतो, असा प्रश्न विचारत भागवत म्हणाले, “जनरेशन झेड (Gen Z) हिंसाचाराला पाठिंबा देत नाही, मग हिंसक मजकुराला जास्त लाईक्स का मिळतात? यावर विचार आणि विश्लेषण करण्याची गरज आहे.”
राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आंतरराष्ट्रीय संघर्षांवर बोलताना भागवत म्हणाले की, नागरिकांनी मानवतावादी दृष्टिकोन कायम ठेवत संकटाच्या काळात सरकारच्या निर्णयांना पाठिंबा दिला पाहिजे.
“संघर्षाच्या काळात, सरकार जे करते तेच आपल्याला स्वीकारावे लागते. पाकिस्तान आणि चीन ही दोन उदाहरणे आहेत. संघर्ष हाताळताना मतभेद बाजूला ठेवणे हा भारतीय उपाय आहे. कायमचा द्वेष हा उपाय नाही,” असे ते म्हणाले.
“असे नाही की पाकिस्तानी पूर्णपणे आपले शत्रू आहेत, आणि सर्व भारतीयही नाहीत. माणुसकी एक असायला हवी,” असे भागवत पुढे म्हणाले.
भागवत म्हणाले की, LGBTQ समुदायाचे सदस्य समाजाचा अविभाज्य भाग आहेत आणि त्यांना सामावून घेण्याचा हक्क आहे.
“ते सुद्धा आपल्या समाजाचाच एक भाग आहेत आणि त्यांना सामावून घेण्याची आपली परंपरा आहे,” असे ते म्हणाले.
राष्ट्रीय सुरक्षा आणि आंतरराष्ट्रीय संघर्षांवर बोलताना भागवत म्हणाले की, नागरिकांनी मानवतावादी दृष्टिकोन कायम ठेवत संकटाच्या काळात सरकारच्या निर्णयांना पाठिंबा दिला पाहिजे.
“संघर्षाच्या काळात, सरकार जे करते ते आपल्याला स्वीकारावे लागते. पाकिस्तान आणि चीन ही दोन उदाहरणे आहेत. संघर्ष हाताळताना मतभेद बाजूला ठेवणे हा भारतीय उपाय आहे. कायमचा द्वेष हा उपाय नाही,” असे ते म्हणाले.
“असे नाही की पाकिस्तानी पूर्णपणे आपले शत्रू आहेत, आणि सर्व भारतीयही नाहीत. माणुसकी एक असायला हवी,” असे भागवत पुढे म्हणाले.
भागवत म्हणाले की, LGBTQ समुदायाचे सदस्य समाजाचा अविभाज्य भाग आहेत आणि त्यांना सामावून घेण्याचा हक्क आहे.
“ते देखील आपल्या समाजाचा भाग आहेत आणि त्यांना सामावून घेण्याची आपली परंपरा आहे,” असे ते म्हणाले.
तथापि, त्यांनी विवाह आणि सहवास यात फरक स्पष्ट केला, आणि म्हणाले की विवाह ही केवळ दोन व्यक्तींनी एकत्र राहण्याची व्यवस्था नसून एक सामाजिक संस्था आहे.
“विवाह हा केवळ एकत्र राहण्याची सोय नसून, तो समाजाचा एक घटक आहे. कुटुंबं सुजाण नागरिक घडवतात. त्यासाठी आधी आपल्याकडे काहीतरी व्यवस्था असायला हवी. नवीन व्यवस्था निर्माण न करता जर विद्यमान व्यवस्था विस्कळीत केली, तर त्याचे परिणाम भोगावे लागतील,” असे ते म्हणाले.
सामाजिक रूढीच कायद्याला आकार देतात यावर जोर देत भागवत म्हणाले, “कायदा समाजावर हुकूमत गाजवत नाही, तर समाज कायद्यावर हुकूमत गाजवतो.”
ते पुढे म्हणाले की, जरी ते समलिंगी विवाहाला पाठिंबा देत नसले तरी, समाजाने समलिंगी सहवासाला मान्यता देण्यासाठी एक चौकट विकसित केली पाहिजे.
“आपल्याला अशी व्यवस्था तयार करावी लागेल, जिथे समलिंगी विवाहाला नव्हे, तर समलिंगी सहवासाला सामावून घेतले जाईल,” असे भागवत म्हणाले.
विद्यार्थी-नेतृत्वाखालील आंदोलने, पोलिसांची कारवाई आणि लोकशाही विरोधाची भूमिका यावर सुरू असलेल्या व्यापक चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर भागवत यांनी ही टिप्पणी केली आहे. आरएसएस प्रमुखांच्या मते, भारताच्या तरुण पिढीला संशयाऐवजी संवादाद्वारे सामील करून घेतले पाहिजे.