उच्च उष्णतेच्या लाटा संभावित असणाऱ्या शहरी जिल्ह्यातील मैदानी असंघटीत कामगारांच्या संरक्षणाबाबत राज्य शासनाने मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत.
१. उद्दिष्ट-
उष्णतेच्या लाटांच्या काळात शहरी भागातील बाहेर काम करणाऱ्या असंघटित कामगारांचे संरक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र-विशिष्ट आणि अंमलात आणता येईल असा आराखडा उपलब्ध करून देणे. ही मानक कार्यपद्धती (एसओपी) एनडीएमए यांनी जारी केलेल्या राष्ट्रीय मार्गदर्शक सूचनांवर, महाराष्ट्र राज्य उष्णता कृती आराखड्यावर स्टेट ॲक्शन प्लॅन ऑन क्लायमेट चेंज अँड ह्यूमन हेल्थ वर आधारित आहे.
२. कार्यक्षेत्र-
महाराष्ट्र हा भारतातील उष्णतेस अत्यंत संवेदनशील असलेल्या शीर्ष १० राज्यां/केंद्रशासित प्रदेशांपैकी एक आहे. राज्य उष्णता कृती आराखड्यानुसार विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेश या भागांतील खालील १५ जिल्हे अत्यंत उष्णतेच्या जोखमीचे म्हणून ओळखले गेले आहेत:
लातूर, अमरावती, यवतमाळ, वाशीम, अकोला, बुलढाणा, नागपूर, वर्धा, चंद्रपूर, गोंदिया, भंडारा, जळगाव, नंदुरबार, धुळे आणि नांदेड.
ही मार्गदर्शक सूचना वरील उच्च-जोखमीच्या जिल्ह्यांतील शहरी भागांसाठी लागू आहे, विशेषतः अंतर्गत आणि अर्ध-कोरड्या प्रदेशांसाठी. तसेच, उष्णतेचा तीव्र ताण अनुभवणाऱ्या इतर किनारपट्टीबाहेरील शहरी भागांनीही ही एसओपी अवलंबू शकतात. ही एसओपी महाराष्ट्रातील उच्च-उष्णता-जोखीम असलेल्या शहरी भागांमध्ये कार्यरत सर्व महानगरपालिका, नगरपालिका आणि नगरपंचायतींना लागू आहे.
ही मार्गदर्शक सूचना मुख्यतः खालील उष्णतेला तोंड देणाऱ्या बाह्य (मैदानी) असंघटित कामगारांवर केंद्रित आहे:
फेरीवाले, बांधकाम व दैनंदिन मजूर, वाहतूक पोलीस, स्वच्छता कर्मचारी, गिग आणि डिलिव्हरी कामगार, रिक्षा चालक/ओढणारे, हमाल
३. मार्गदर्शक उपाय सुरू करण्याच्या अटी-
भारतीय हवामान विभागाच्या (आयएमडी) उष्णतेच्या लाटेसंबंधी मार्गदर्शक सूचना आणि परिणाम-आधारित रंग-कोडित उष्णता इशाऱ्यांनुसार खालील अटी पूर्ण झाल्यास ही मार्गदर्शक सूचना सक्रिय करण्यात येईल:
ट्रिगर अटी-
| आयएमडी इशारा स्तर | कालावधी / सातत्याची अट | सल्ला सक्रियता |
| पिवळा – उष्णतेचा इशारा | उष्णतेची लाट सलग २ दिवसांपर्यंत टिकते
|
सल्ल्याची लवकर सक्रियता; तयारीची उपाययोजना व जनजागृती |
| केशरी – तीव्र उष्णतेचा इशारा
|
उष्णतेची लाट सलग ≥ ४ दिवस टिकते किंवा तीव्र उष्णता सलग २ दिवस आढळते
|
सल्ल्याची पूर्ण सक्रियता; सर्व शहरी स्थानिक संस्था, परिषद व पंचायत स्तरावर कामगार संरक्षण उपायांची अंमलबजावणी |
| लाल – अतितीव्र उष्णतेचा इशारा
|
तीव्र उष्णता सलग २ दिवसांपेक्षा जास्त टिकते किंवा एकत्रित परिणाम | आपत्कालीन स्तरावर सल्ल्याची अंमलबजावणी; अनावश्यक बाहेरील कामांवर निर्बंध |
- कामाच्या ठिकाणी महिलांची सुरक्षितता-कामाच्या ठिकाणी महिलांची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी योग्य प्रकाशयोजना, सुरक्षित वाहतूक सुविधा आणि संरक्षणात्मक सुविधा उपलब्ध करून द्याव्यात.
प्रमुख विभाग: जिल्हा कामगार विभाग
सहभागी संस्था: महानगरपालिका, पोलीस, कंत्राटदार, प्लॅटफॉर्म कंपन्या.
4.1 पाणीपुरवठा-
- प्रमुख अनौपचारिक कामाच्या ठिकाणी जसे बाजारपेठ, चौक, ट्रॅफिक सिग्नल, वाहतूक केंद्रे आणि विक्री क्षेत्र येथे पिण्याच्या पाण्याचे बूथ उभारावेत. स्पष्ट सूचना फलक लावून नियमित पाणी भरण्याची व्यवस्था करावी.
- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे, वॉर्ड कार्यालये आणि स्वयंसेवी संस्थांमार्फत ओआरएस व इलेक्ट्रोलाइट पावडरचे वितरण करावे.
- नियोक्त्यांच्या सूचनांद्वारे आणि सहकाऱ्यांच्या जनजागृतीद्वारे नियमित पाणी पिण्याचे ब्रेक घेण्यास प्रोत्साहन द्यावे.
प्रमुख विभाग: जिल्हाधिकारी कार्यालय, महानगरपालिका
सहभागी संस्था: आरोग्य विभाग, वॉर्ड कार्यालये, कामगार संघटना, स्वयंसेवी संस्था
4.2 थंडावा केंद्रे, सावली व्यवस्था आणि संरक्षणात्मक साहित्य
- उद्याने आणि बागा दुपारच्या वेळेतही खुली व सुलभ ठेवावीत. नाके, विक्री क्षेत्रे, कामगार चौक आणि ट्रॅफिक सिग्नल येथे तात्पुरत्या सावलीची व्यवस्था करावी.
- सार्वजनिक इमारतींना तात्पुरत्या‘कूलिंग शेल्टर’मध्ये रूपांतरित करून त्यामध्ये पंखे, पिण्याचे पाणी आणि चटया उपलब्ध कराव्यात. उष्णतेपासून संरक्षणासाठी किटचे वितरण करावे (ओआरएस, पाण्याच्या बाटल्या, टोपी, कूलिंग टॉवेल, कापडी स्कार्फ). विश्रांती क्षेत्रात कमी खर्चिक थंडावा उपाय (मिस्ट फॅन, कूलर) उपलब्ध करावेत.
प्रमुख विभाग: जिल्हाधिकारी कार्यालय, महानगरपालिका
सहभागी संस्था: जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण, सार्वजनिक बांधकाम विभाग, स्वयंसेवी संस्था, स्थानिक लोकप्रतिनिधी.
4.3 वैद्यकीय तयारी आणि देखरेख-
- प्राथमिक आरोग्य केंद्रे आणि शहरी आरोग्य केंद्रे येथे ओआरएस, आयव्ही फ्लुइड्स आणि उष्णताजन्य आजारांच्या उपचारासाठी आवश्यक किट उपलब्ध ठेवाव्यात.
- आशा, एएनएम आणि वॉर्ड आरोग्य कर्मचाऱ्यांना उष्णताजन्य आजार ओळखणे आणि प्राथमिक उपचार याबाबत प्रशिक्षण द्यावे.
- उच्च जोखीम क्षेत्रात108 रुग्णवाहिका पूर्वनियोजित ठेवून प्रतिसाद वेळेवर लक्ष ठेवावे. तीव्र उष्णतेच्या काळात त्वरित वैद्यकीय सेवा आणि उपचार सुनिश्चित करावेत.
- एसओपी व हीट ॲक्शन प्लॅन पुनरावलोकन
- आरोग्य केंद्रांमधील डेटा आणि कामगारांच्या अभिप्रायाच्या आधारे एसओपी व हीट ॲक्शन प्लॅन मध्ये आवश्यक सुधारणा कराव्यात.
- अनौपचारिक क्षेत्रातील कामगारांचे प्रतिनिधित्व पुनरावलोकन प्रक्रियेत आणि भविष्यातील नियोजनात सुनिश्चित करून समावेशकता आणि प्रतिसादक्षमता वाढवावी.
प्रमुख विभाग: जिल्हा आपत्ती व्यवस्थापन प्राधिकरण
सहभागी संस्था: जिल्हा आरोग्य कार्यालय, कामगार विभाग, महानगरपालिका, स्वयंसेवी संस्था, कामगार संघटना
4.4 उष्णता-प्रतिरोधक पायाभूत सुविधा व शहरी नियोजन
- शहरी नियोजनात सावलीयुक्त सार्वजनिक जागा, वृक्षारोपण, परावर्तित पृष्ठभाग आणि मिस्टिंग सिस्टिम्सचा समावेश करावा.
- गर्दीच्या कामाच्या ठिकाणी कायमस्वरूपी सावली, कूल रूफ (थंड छप्पर) आणि पाण्याची उपलब्धता सुनिश्चित करावी.
- नियोक्ते आणि बाजार समित्यांना थंडावा देणाऱ्या पायाभूत सुविधा उभारण्यासाठी प्रोत्साहन द्यावे.
प्रमुख विभाग: जिल्हा शहरी विकास विभाग, विकास प्राधिकरणे
सहभागी संस्था: सार्वजनिक बांधकाम विभाग, वन विभाग, नगररचना विभाग, महानगरपालिका
आपत्कालीन मदत कक्ष आणि महत्त्वाचे संपर्क क्रमांक
(महाराष्ट्र राज्य उष्णलाट कृती आराखडा 2024 – आपत्ती व्यवस्थापन विभाग, मंत्रालय मुंबई)
| आस्थापना | संपर्क क्रमांक |
| जिल्हा नियंत्रण कक्ष | 1077 |
| रुग्णवाहिका | 108 |
| पोलीस हेल्पलाईन | 112 / 100 |
| राज्य नियंत्रण कक्ष | 1070 |
| राज्य नियंत्रण कक्ष (दूरध्वनी) | 022 22027990 |
| सॅटेलाईट फोन नंबर | 8991119253 |
| राज्य नियंत्रण कक्ष – ईमेल | controlroom@maharashtra.gov.in |
| नियंत्रण कक्ष | श्री. नितीन मसळे, कक्ष अधिकारी |
| नियंत्रण कक्ष | श्री. श्रीनिवास कोतवाल, उपसचिव (आपत्ती व्यवस्थापन) |
| एनडीएमए | 011-26701728 |
| मंत्रालय पोलीस नियंत्रण कक्ष | 022 22023270 |
| हवामान विभाग (आयएमडी) | 022 22174720 |
| पोलीस महासंचालक | 022 22026636 |
| संचालक, आपत्ती व्यवस्थापन | 022 22026868 |
| प्रधान सचिव, आपत्ती व्यवस्थापन | 022 22024454 |
| एनडीआरएफ पुणे | 02114-247000 |
| एसडीआरएफ ठाणे | 02562-279434 / 5 |
| एसडीआरएफ नागपूर | 7507740400 |
| मुलांसाठी हेल्पलाईन | 1098 |
| महिलांसाठी हेल्पलाईन | 1091 |