आज उत्तर आणि मध्य भारतावर वातावरणाची एक मोठी रस्सीखेच सुरू आहे. पश्चिमी वाऱ्यांच्या प्रणालीने वसंत ऋतूच्या हवामानावर प्रभावीपणे ताबा मिळवला आहे, ज्यामुळे एप्रिलच्या सुरुवातीच्या उबदारपणाची जागा मेघगर्जनेसह पाऊस, मुसळधार पाऊस आणि बर्फवृष्टीच्या अस्थिर मिश्रणाने घेतली आहे.
भारतीय हवामान विभागाने (IMD) दिल्ली-एनसीआरसाठी यलो अलर्ट जारी केला आहे, कारण १,००० किलोमीटरचा ढगांचा पट्टा या प्रदेशात पसरला आहे, ज्यामुळे दुपारचे आकाश गडद, हिवाळी दृश्यात बदलले आहे.
यामागे एक विशेषतः आक्रमक पश्चिमी वाऱ्यांची प्रणाली कारणीभूत आहे. याची कल्पना भूमध्यसागरीय प्रदेशातून उगम पावलेल्या, आर्द्रतेने भरलेल्या एका मोठ्या वाहक पट्ट्यासारखी करा.
भारताकडे प्रवास करताना, ती मैदानी प्रदेशातील उष्ण, वरच्या दिशेने जाणाऱ्या हवेच्या संपर्कात येते. यामुळे शास्त्रज्ञ ज्याला मान्सूनपूर्व संवहनी क्रिया म्हणतात, ती निर्माण होते.
जेव्हा सूर्य किरणांमुळे वातावरणातील उष्णता वाढवते, तेव्हा उष्ण हवा वेगाने वर जाते. जर ते पश्चिमी वाऱ्यांच्या थंड, दमट हवेच्या संपर्कात आले, तर त्याचे घनीभवन होऊन उंच क्युम्युलोनिम्बस ढग तयार होतात.
हे ढग म्हणजे वातावरणीय इंजिनेच आहेत, जे पावसाच्या अचानक आणि जोरदार सरी निर्माण करतात.
या विशिष्ट प्रणालीची रचना दुर्मिळ आहे, ती हजारो किलोमीटरपर्यंत सरळ रेषेत पसरलेली आहे, आणि यामुळेच आज आपण पाहत असलेल्या व्यापक गोंधळाचे स्पष्टीकरण मिळते. या हवामानाच्या नाट्यासाठी सर्वात धोकादायक वेळ आज दुपारी २ ते रात्री ११ च्या दरम्यान आहे.
मध्य प्रदेश, पूर्व राजस्थान, पश्चिम उत्तर प्रदेश, हरियाणा आणि दिल्ली-एनसीआरमध्ये जोरदार गारपीट आणि मुसळधार पावसाची शक्यता आहे. ही प्रणाली पूर्व आणि मध्य महाराष्ट्रातही पोहोचत आहे.
दिल्ली-एनसीआर आणि हरियाणात, आज रात्री उशिरापर्यंत कधीही मेघगर्जनेसह पाऊस येऊ शकतो.
मेघगर्जनेसह पाऊस म्हणजे वाऱ्याच्या वेगात अचानक आणि जोरदार वाढ होणे, जी काही मिनिटे टिकते. वाऱ्याचे झोत ताशी ६० ते ७० किलोमीटरपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे.
हे वारे तात्पुरत्या बांधकामांचे नुकसान करण्यास आणि उभी पिके जमीनदोस्त करण्यास पुरेसे शक्तिशाली आहेत, म्हणूनच भारतीय हवामान विभागाने (IMD) रहिवाशांना सतर्क राहण्याचे आवाहन केले आहे.
या तीव्र वसंत ऋतूतील वादळांचा सर्वात विनाशकारी परिणाम म्हणजे गारपीट.
विशाल गडगडाटी ढगांच्या आत, हवेचे वर जाणारे शक्तिशाली प्रवाह (अपड्राफ्ट्स) पाण्याच्या थेंबांना वातावरणाच्या गोठणबिंदूच्या थरांमध्ये उंच ढकलतात.
हे थेंब गोठून बर्फाचे गोळे बनतात. ते वर-खाली फेकले जातात आणि कांद्याप्रमाणे बर्फाचे थर जमा करत राहतात, जोपर्यंत ते वाऱ्याला पेलवण्याइतके जड होत नाहीत.
पावसामुळे तापमानात सुमारे ५ अंश सेल्सिअसची दिलासादायक घट होत असली तरी, हा बर्फ शेतकऱ्यांसाठी वाईट बातमी आहे.
या अवकाळी घडामोडीमुळे राजस्थान आणि हरियाणामध्ये पिकांचे मोठे नुकसान झाले आहे.
पुढे पाहता, रविवारी ही अस्थिरता बदलेल आणि झाशी, ग्वाल्हेर व उत्तर मध्य प्रदेशात उद्या संध्याकाळपर्यंत जोरदार वादळी पावसाची शक्यता आहे.