संरक्षण संशोधन आणि विकास संघटना अर्थात डिआरडीओ (DRDO) आणि आयआयटी IIT दिल्ली यांनी संयुक्तपणे आयोजित केलेल्या क्वांटम एन्टँगलमेंट-आधारित फ्री-स्पेस सुरक्षित संप्रेषणाच्या यशस्वी प्रात्यक्षिकाने भारताने क्वांटम युगात निर्णायक झेप घेतली आहे. आयआयटी दिल्ली कॅम्पसमधील डिआरडीओ DRDO-इंडस्ट्री-अकादमी सेंटर ऑफ एक्सलन्स (DIA-CoE) येथे केलेल्या या प्रयोगाने एक किलोमीटरपेक्षा जास्त अंतरावर सुरक्षित क्वांटम संप्रेषण साध्य केले.
मुक्त-स्पेस ऑप्टिकल लिंकद्वारे सुलभ केलेल्या या मैलाचा दगडाने प्रति सेकंद सुमारे २४० बिट्सचा सुरक्षित की दर नोंदवला आणि क्वांटम बिट त्रुटी दर ७% पेक्षा कमी झाला. हे क्वांटम सायबरसुरक्षा, लांब-अंतराच्या क्वांटम की वितरण (QKD) आणि क्वांटम नेटवर्क आणि भविष्यातील क्वांटम इंटरनेट विकसित करण्याच्या व्यापक दृष्टिकोनात रिअल-टाइम अनुप्रयोगांसाठी पाया तयार करते.
‘मोकळ्या जागेसाठी फोटोनिक तंत्रज्ञानाची रचना आणि विकास QKD’ या प्रकल्पाला डिआरडीओ DRDO च्या भविष्यकालीन तंत्रज्ञान व्यवस्थापन संचालनालयाने (DFTM) मान्यता दिली आहे. हे प्रात्यक्षिक प्राध्यापक भास्कर कांसेरी यांच्या संशोधन गटाने केले आणि डिआरडीओ DRDO चे डिजी DG (MED, COS & CS), संचालक एसएजी SAG, संचालक डिएफटीएम DFTM आणि IIT दिल्ली येथील वरिष्ठ प्राध्यापकांसह वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी त्याचे साक्षीदार म्हणून काम केले.
पारंपारिक तयारी-आणि-मापन QKD प्रणालींपेक्षा वेगळे, क्वांटम एन्टँगलमेंट-आधारित संप्रेषण उच्च सुरक्षा सुनिश्चित करते — जरी हार्डवेअरशी तडजोड केली जाऊ शकते. कोणताही ऐकण्याचा प्रयत्न एन्टँगलड क्वांटम स्थिती बदलतो, ज्यामुळे ते शोधता येते. ते महागडे आणि विघटनकारी ऑप्टिकल फायबर नेटवर्क बसवण्याची गरज देखील टाळते, विशेषतः दुर्गम किंवा शहरी भागात फायदेशीर.
हे यश मागील कामगिरीवर आधारित आहे, ज्यामध्ये २०२२ मध्ये विंध्याचल आणि प्रयागराज दरम्यान भारताचा पहिला इंटरसिटी क्वांटम कम्युनिकेशन लिंक आणि २०२४ मध्ये १०० किमी फायबर-आधारित क्वांटम की वितरण प्रात्यक्षिक यांचा समावेश आहे. सर्व प्रयत्न डीआरडीओच्या डीआयए-सीओईमध्ये आहेत, जे आता देशभरातील १५ प्रमुख शैक्षणिक संस्थांमध्ये पसरलेले आहेत.
संघाचे अभिनंदन करताना, संरक्षण मंत्री राजनाथ सिंह म्हणाले, “भारत सुरक्षित संप्रेषणाच्या एका नवीन क्वांटम युगात प्रवेश करत आहे जो भविष्यातील युद्धात गेम चेंजर ठरेल.”
डीआरडीओचे अध्यक्ष डॉ. समीर व्ही. कामत आणि आयआयटी दिल्लीचे संचालक प्रो. रंगन बॅनर्जी यांनीही या भावना व्यक्त केल्या आणि राष्ट्रीय सुरक्षा आणि तांत्रिक सार्वभौमत्वाच्या दिशेने हे एक महत्त्वाचे पाऊल असल्याचे कौतुक केले.