Pitra Tirth Punpun Ghat हिंदू पंचांगानुसार पितृपक्ष हा भाद्रपद पौर्णिमेपासून ते अश्विन महिन्याच्या अमावस्येपर्यंत (सर्व पितृ अमावस्या) चालणारा १६ दिवसांचा विशेष काळ आहे. या काळात लोक आपल्या दिवंगत आई-वडील, आजी-आजोबा आणि इतर पूर्वजांच्या आत्म्यास शांती मिळावी यासाठी श्राद्ध, तर्पण आणि पिंडदान करतात. असे मानले जाते की या दिवसांमध्ये पूर्वजांचे स्मरण केल्याने आणि त्यांच्या नावाने दान केल्याने त्यांचे आशीर्वाद मिळतात.
पितृपक्ष हा पूर्वजांसाठी तर्पण, श्राद्ध आणि पिंडदान करण्यासाठी सर्वात पवित्र काळ मानला जातो. या काळात भारत आणि परदेशातील लाखो भाविक बिहारमधील गयाजी धामला भेट देतात आणि आपल्या पूर्वजांसाठी पिंडदान करतात. पिंडदानासाठी गयाजीला विशेष महत्त्व दिले जाते.
गरुड पुराण, विष्णू पुराण आणि वायू पुराण यांसारख्या धार्मिक ग्रंथांमध्ये गयाजीला पितृविधी करण्यासाठी सर्वोच्च तीर्थक्षेत्र म्हणून वर्णन केले आहे. असे मानले जाते की, गयाजी येथे विहित विधींनुसार पिंडदान केल्याने पूर्वजांना मुक्ती मिळते आणि ते जन्म-मृत्यूच्या चक्रातून मुक्त होतात.
एका आख्यायिकेनुसार, भगवान विष्णूंनी गयासुर नावाच्या एका तपस्वी राक्षसाच्या शरीरावर आपला पाय ठेवला होता. ज्या ठिकाणी भगवान विष्णूंचा पदचिन्ह असल्याचे मानले जाते, त्याच ठिकाणी प्रसिद्ध विष्णुपद मंदिर वसलेले आहे. असे मानले जाते की, गयासुराच्या वरदानामुळे येथे केलेल्या पिंडदानाने पूर्वजांच्या आत्म्यांना शांती आणि मुक्ती मिळते.
विष्णुपद मंदिर हे गयाजी येथील फाल्गु नदीच्या काठावर असलेले एक प्रसिद्ध आणि प्राचीन हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर भगवान विष्णूंना समर्पित आहे. मंदिरात आजही भगवान विष्णूचे सुमारे ४० सेंटिमीटर लांबीचे पवित्र पदचिन्हे, तसेच शंख, चक्र आणि गदा यांसारखी नऊ प्रतीके आहेत. हे स्थान मोक्षप्राप्तीसाठी आणि पिंडदान (पूर्वजांना अर्पण केले जाणारे पवित्र अर्पण) करण्यासाठी जगभर प्रसिद्ध आहे.
एका दुसऱ्या मान्यतेनुसार, भगवान रामाने गयाजी येथे आपले वडील, राजा दशरथ, यांच्यासाठी श्राद्ध (अंत्यसंस्कार करण्याचा पवित्र विधी) केले होते. तसेच, माता सीतेने फाल्गु नदीच्या काठावर पिंडदान केल्याची एक प्रसिद्ध कथाही आहे.
गयाजी धाममध्ये ४८ प्रमुख वेदी आणि पिंडदानासाठी पवित्र मानली जाणारी अनेक पवित्र स्थळे आहेत. यांपैकी विष्णुपद मंदिर, फाल्गु नदीचे काठ, अक्षयवत (अक्षयवत वृक्ष), सीता कुंड, पंचतीर्थ, प्रेतशिला, रामशिला, ब्रह्मकुंड आणि गया शिरोमणी परिसर महत्त्वपूर्ण मानले जातात.
धार्मिक परंपरेनुसार, गयाजीला ‘पितृतीर्थ’ म्हटले जाते आणि पूर्वजांच्या मुक्तीसाठी हे सर्वात महत्त्वाचे स्थान मानले जाते. पण तुम्हाला माहित आहे का की गयाला पोहोचण्यापूर्वीसुद्धा एक असे ठिकाण आहे जिथे तर्पण आणि पिंडदान करणे आवश्यक मानले जाते? हे ठिकाण म्हणजे पुनपुन नदी घाट, ज्याला धार्मिक श्रद्धेनुसार पितृमोक्षाचे पहिले प्रवेशद्वार मानले जाते.
पाटणा जिल्ह्याजवळ असलेल्या या पुनपुन नदी घाटाला पितृपक्षात विशेष महत्त्व आहे. अशी श्रद्धा आहे की गयामध्ये पिंडदान करण्यापूर्वी, पुनपुन नदीत स्नान करून, तर्पण करून पहिले पिंडदान करावे. यानंतर, गया येथील फाल्गु नदीच्या काठावर पिंडदान आणि इतर धार्मिक विधी केले जातात.
पुनपुन घाटाचे सर्वात खास वैशिष्ट्य म्हणजे भगवान राम आणि माता सीता यांची पौराणिक कथा. धार्मिक मान्यतेनुसार, जेव्हा भगवान राम आपले वडील राजा दशरथ यांच्यासाठी श्राद्ध आणि पिंडदान विधी करण्यासाठी निघाले, तेव्हा त्यांनी गयाला जाण्यापूर्वी पुनपुन नदीच्या काठावर आपल्या पूर्वजांसाठी तर्पण केले.
असे म्हटले जाते की, भगवान रामांनी माता जानकीसह सर्वप्रथम पुनपुन नदीच्या काठावर पिंड अर्पण केले. यानंतर ते गयाला पोहोचले आणि त्यांनी फाल्गु नदीच्या काठावर पिंडदान विधी केला. या मान्यतेमुळे, पुनपुन हे गयाच्या आधी पिंडदान करण्याचे ठिकाण आणि ‘मोक्षाचे पहिले द्वार’ म्हणून ओळखले जाते.
धार्मिक ग्रंथांमध्ये पुनपुन नदीबद्दलही श्रद्धा आढळतात. गरुड पुराणातील एका मान्यतेनुसार, तिला ‘आदि गंगा’ म्हटले जाते. अशी एक धार्मिक श्रद्धा आहे की पुनपुन नदीच्या काठावर पूर्वजांना तर्पण केल्याने मोक्ष प्राप्त होतो आणि सात पिढ्यांना पूर्वजांचा आशीर्वाद मिळतो.
यामुळेच, आजही पितृपक्षात अनेक लोक पुनपुन येथून आपल्या धार्मिक यात्रेला सुरुवात करतात. परंपरेनुसार, येथे स्नान करून आणि प्रार्थना करून पहिले पिंडदान केले जाते. यानंतर ते गया येथे जातात आणि फाल्गु नदीच्या काठावर पिंडदान करतात.