इराणचे सर्वोच्च नेते मोजतबा खामेनी यांनी शनिवारी सशस्त्र दलांना आदेश दिले की, अमेरिकेसोबतच्या पूर्ण-प्रमाणातील युद्धाच्या भीतीदरम्यान, कोणत्याही शत्रूच्या धोक्याला त्वरित, जोरदार आणि “भौगोलिकदृष्ट्या अनिर्बंध” प्रत्युत्तर दिले जावे.
आपल्या अधिकृत टेलिग्राम अकाउंटवर प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनात, मोजतबा खामेनी यांनी, लष्कराला आपली लक्ष्य सूची (टार्गेट लिस्ट) अद्ययावत करण्याचे निर्देश दिले, जेणेकरून “अमेरिकेच्या आणि इस्रायलच्या सर्व दृश्य व अदृश्य मालमत्ता” हल्ल्याच्या टप्प्यात येतील.
मोजतबा खामेनी म्हणाले की, जर शत्रूंनी लष्करी किंवा “दहशतवादी हल्ले” पुन्हा सुरू केले, तर नवीन संघर्ष कधी आणि कसा संपवायचा, हे इराण स्वतः ठरवेल.
मोजतबा खामेनी यांनी सशस्त्र दलांना दारूगोळा आणि शस्त्रास्त्रांचे उत्पादन वाढवण्याचे, लष्करी गुप्तचर यंत्रणा बळकट करण्याचे आणि स्वदेशी संरक्षण क्षमता विकसित करण्याचे आदेश दिले.
हे आदेश अशा वेळी आले आहेत जेव्हा सौदीच्या नेतृत्वाखालील युती आणि इराण-समर्थित हुथी बंडखोर यांच्यात सीमापार संघर्ष तीव्र झाला आहे, ज्यामुळे येमेन हा देश तेहरान आणि वॉशिंग्टन यांच्यातील सुरू असलेल्या संघर्षाचा आणखी एक आखाडा बनला आहे.
हुथी बंडखोरांनी अलीकडच्या आठवड्यांत सौदी अरेबियाच्या पूर्व प्रांतावर वारंवार हल्ले केले आहेत. या भागात सौदी अरेबियाचे बहुतेक तेल आणि वायू साठे आहेत आणि येथेच ‘सौदी अरामको’चे मुख्यालयही आहे, ज्याचे ऑक्टोबरच्या सुरुवातीला झालेल्या हल्ल्यात मोठे नुकसान झाले होते.
जून महिन्यात झालेला एक तात्पुरता करार दीर्घकालीन युद्धविराम घडवून आणण्यात किंवा होर्मुझच्या सामुद्रधुनीतून जहाजांची वाहतूक पूर्ववत करण्यात अपयशी ठरला. त्यानंतर इराणने असा प्रस्ताव दिला आहे की, जर वॉशिंग्टनने इराणच्या बंदरांवरील नाकेबंदी उठवली, तर तेहरान सात दिवसांच्या आत या जलमार्गावरील वाहतूक पुन्हा सुरू करेल.
करार घडवून आणण्याच्या प्रयत्नांत कतारचे मध्यस्थ शुक्रवारी तेहरानला परतले. मात्र, अणुविषयक वाटाघाटी आधी व्हाव्यात की नाकेबंदी आणि तेल निर्बंधांतून दिलासा मिळावा, या मुद्द्यावर दोन्ही बाजूंमध्ये अजूनही मतभेद आहेत.
बहरीनमधील एका सुरक्षा मंचावर बोलताना सौदी अरेबियाचे उपपरराष्ट्र मंत्री वलीद अल-खुरिजी यांनी सांगितले की, लष्करी तणाव वाढण्यापासून रोखण्यासाठी आणि संकट संपवण्यासाठी करार करण्याच्या दिशेने प्रयत्न सुरू आहेत.
त्याच कार्यक्रमात इजिप्तचे परराष्ट्र मंत्री बदर अब्देलत्ती यांनी इशारा दिला की, युद्धाची आणखी एक फेरी अधिक विनाशकारी ठरेल. ते म्हणाले, “आम्हाला खात्री आहे की युद्धाची दुसरी फेरी अधिक धोकादायक आणि अधिक विनाशकारी असेल, ज्यातून काहीही साध्य होणार नाही.” ५६ वर्षीय खामेनी यांनी युद्ध सुरू झाल्यापासून एकदाही सार्वजनिकरीत्या दर्शन दिलेले नाही; त्याऐवजी ते लेखी संदेशांच्या माध्यमातून संवाद साधत आहेत, ज्यामध्ये शनिवारी जारी केलेल्या निवेदनांचाही समावेश आहे. त्यांच्या या अनुपस्थितीमुळे त्यांच्या प्रकृतीबाबत आणि ते कुठे आहेत, याबद्दल तर्कवितर्क लावले जात आहेत.
इराणच्या ‘असेंब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स’चे सदस्य मोहसेन हैदरी यांनी सांगितले की, २८ फेब्रुवारी रोजी तेहरानवर झालेल्या अमेरिकेच्या सुरुवातीच्या हल्ल्यात खामेनी जखमी झाले होते. याच हल्ल्यात त्यांचे वडील, अयातुल्ला अली खामेनी यांचा मृत्यू झाला होता.
हैदरी यांनी एका अरबी वृत्तसंस्थेला सांगितले की, त्यांना तेहरानमधील एका रुग्णालयात नेण्यात आले होते, परंतु नंतर त्या रुग्णालयावरही हल्ला झाला. त्यानंतर खामेनी यांना ढिगाऱ्याखालून बाहेर काढण्यात आले, असेही त्यांनी सांगितले.
इराणच्या सर्वोच्च नेत्याची निवड करणाऱ्या ‘असेंब्ली ऑफ एक्सपर्ट्स’ने कडेकोट सुरक्षेत घेतलेल्या एका गुप्त बैठकीनंतर, ८ मार्च रोजी खामेनी यांची त्यांच्या वडिलांचे उत्तराधिकारी म्हणून नियुक्ती केली.
हैदरी यांच्या म्हणण्यानुसार, एकूण ५९ मतांपैकी ५० मते खामेनी यांच्या बाजूने पडली. आठ सदस्यांनी अयातुल्ला अलीरेझा अराफी यांच्या बाजूने मतदान केले, तर एका सदस्याने मतदानापासून दूर राहणे (मतदान न करणे) पसंत केले.
२८ फेब्रुवारी रोजी अमेरिका आणि इस्रायलने इराणवर हल्ला केला, ज्यामध्ये सर्वोच्च नेते अली खामेनी यांचा मृत्यू झाला आणि युद्धाची सुरुवात झाली. याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने इस्रायलवर आणि आखाती देशांमधील अमेरिकन लष्करी तळांवर हल्ले केले, ज्यामुळे हा संघर्ष संपूर्ण प्रदेशात विस्तारला.
वॉशिंग्टनच्या म्हणण्यानुसार, हे हल्ले इराणच्या अणु आणि क्षेपणास्त्र कार्यक्रमांपासून निर्माण होणाऱ्या धोक्यांना रोखण्यासाठी करण्यात आले होते. हे हल्ले अशा वेळी झाले जेव्हा ओमानच्या मध्यस्थीने अणुविषयक वाटाघाटी सुरू होत्या आणि पुढील चर्चेचे नियोजनही केले जात होते.
इराणच्या पाठिंब्या असलेल्या हिजबुल्लाने २ मार्च रोजी तेहरानच्या समर्थनार्थ इस्रायलवर हल्ला केल्यामुळे लेबनॉनही या संघर्षात ओढला गेला. यानंतर इस्रायलने हवाई हल्ले आणि जमिनीवरून लष्करी कारवाई सुरू केली.
लेबनॉनच्या आरोग्य मंत्रालयाच्या आकडेवारीनुसार, २ मार्चपासून आतापर्यंत तिथे ४,३८९ जणांचा मृत्यू झाला आहे, तर २८ ऑगस्टच्या आकडेवारीनुसार इराणमध्ये ३,५२७ जणांचा मृत्यू झाला आहे. २९ ऑक्टोबरपर्यंत अमेरिकन लष्करातील मृतांची संख्या २३ वर पोहोचली होती; यामध्ये युद्धजन्य आणि इतर कारणांमुळे झालेल्या मृत्यूंचा समावेश आहे.
युद्ध संपवण्याच्या प्रयत्नांमध्ये अणुविषयक मुद्दा अजूनही एक मोठा अडथळा ठरत आहे. इराणने युरेनियमचे शुद्धीकरण ६० टक्क्यांपर्यंत केले आहे, जे ९० टक्क्यांच्या ‘वेपन-ग्रेड’ (शस्त्र निर्मितीसाठी आवश्यक) पातळीपेक्षा कमी आहे; तरीही इराणचा असा दावा आहे की त्यांचा हा कार्यक्रम शांततापूर्ण उद्देशांसाठी आहे. आयएईएने मार्चमध्ये म्हटले होते की त्यांना संघटित अणुशस्त्र कार्यक्रमाचा कोणताही पुरावा आढळला नाही, मात्र त्याच वेळी त्यांनी तेहरानच्या उच्च संवर्धित युरेनियमबद्दल चिंता व्यक्त केली. करारासाठी अट म्हणून वॉशिंग्टनला तेहरानच्या संवर्धन क्षमतेत लक्षणीय कपात हवी आहे.