सुमारे सहा दशकांपूर्वी, जानेवारीच्या एका थंड सकाळी त्या भारतात आल्या आणि त्यानंतरच्या महिन्यातच त्यांनी राजीव गांधींशी विवाह केला. तेव्हापासून नेहरू-गांधी कुटुंबातील सोनिया गांधींच्या आयुष्याबद्दल लोकांमध्ये मोठी उत्सुकता राहिली आहे. स्वतः सोनिया आणि त्यांच्या कुटुंबाने ज्या काही मोजक्या गोष्टी सर्वांसमोर आणण्याचे ठरवले, त्याव्यतिरिक्त त्यांनी आपली खाजगी आयुष्य अनेक दशके लोकांच्या नजरेपासून दूरच ठेवले.
इंदिरा गांधींच्या इटलीत जन्मलेल्या आणि भारताला आपले घर मानणाऱ्या ७९ वर्षीय सूनबाईंनी — ज्या पुढे देशातील अत्यंत शक्तिशाली आणि प्रभावशाली राजकारण्यांपैकी एक बनल्या आणि ज्यांच्याबद्दल आदरही व्यक्त केला गेला अन् टीकाही झाली — त्यांच्या नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या आत्मचरित्रात आपल्या वैयक्तिक आयुष्याची एक दुर्मिळ झलक दिली आहे.
एका अर्थाने, ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ (Belonging: A Journey of Love) हे पुस्तक दोन भागांत विभागलेले वाटते; एक भाग त्यांच्या वैयक्तिक आयुष्याचा स्पष्ट आणि हृदयस्पर्शी वृत्तांत आहे, तर दुसरा भाग त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीचा अत्यंत सावध आणि मोजक्या शब्दांत मांडलेला प्रवास आहे. या दोन्ही पैलूंमध्ये कमालीची तफावत दिसून येते. इटलीतील ऑर्बासानो (Orbassano) या शहरात मध्यमवर्गीय वातावरणात झालेल्या त्यांच्या जडणघडणीचे तपशील वाचताना असे जाणवते की, त्यांनी स्वतःला एक ‘विशेषाधिकार प्राप्त बाहेरील व्यक्ती’ (entitled outsider) म्हणून नव्हे, तर इतर सामान्य स्त्रियांसारखीच एक सामान्य आणि संवेदनशील स्त्री म्हणून सादर करण्याचा प्रयत्न केला आहे. इतकेच नव्हे, तर त्यांनी पहिल्यांदाच आपल्या कर्करोगाविरुद्धच्या लढाईबद्दलही भाष्य केले आहे.
मात्र, काँग्रेसच्या अध्यक्षपदावर सर्वाधिक काळ राहिलेल्या सोनिया गांधी, राजकारणाच्या बाबतीत अत्यंत सावध आणि संयमित आहेत. यात काही ठिकाणी अस्वस्थ करणारी शांतता, निवडक माहिती आणि कदाचित एकांगी वाटणारे वृत्तांतही आढळतात.
सोनिया यांनी उघड केले आहे की, अलाहाबाद उच्च न्यायालयाने इंदिरा गांधींची निवडणूक अवैध ठरवल्यानंतर, राजीव गांधींची अशी इच्छा होती की इंदिरा गांधींनी पंतप्रधानपदाचा राजीनामा द्यावा आणि पुन्हा निवडणुकांना सामोरे जावे. मात्र, इंदिरा गांधींनी आपला धाकटा मुलगा संजय गांधी यांचे म्हणणे मान्य केले, ज्यांचा राजीनामा देण्याच्या कल्पनेला विरोध होता.
वास्तविक, सोनिया गांधी आणीबाणीच्या काळातील अतिरेकी कृत्यांची जबाबदारी इंदिरा गांधींवरून काढून ती संजय गांधींवर ढकलण्याचा प्रयत्न करतात. त्या म्हणतात की, हे नाकारता येणार नाही की, “आणीबाणीच्या काळात संजय गांधींची निर्णय प्रक्रियेत मोठी भूमिका होती, जरी त्यांच्या काही राजकीय हस्तक्षेपांना कोणताही घटनात्मक आधार (constitutional locus standi) नव्हता.”
या पुस्तकात अनेक ठिकाणी असा उल्लेख येतो की, राजीव गांधी विविध तक्रारी घेऊन इंदिरा गांधींकडे जात असत. “राजीव यांना असे वाटायचे की, राजकीय प्रश्नांवर संजय ज्या आक्रमक पद्धतीने वागत होते, त्यामुळे त्यांच्या आईवर (इंदिरा गांधी) दबाव निर्माण होत होता. त्यांना राजकीयदृष्ट्या कोंडीत पकडल्यासारखे वाटत होते आणि त्या पूर्णपणे एकट्या पडल्या होत्या, हे आम्हाला जाणवत असे. वैमानिक म्हणून प्रवास करताना प्रवाशांकडून मिळणाऱ्या तक्रारी किंवा प्रतिक्रिया राजीव त्यांच्या आईला सांगायचे, पण त्या शांतपणे ऐकून घ्यायच्या, त्यावर कोणतीही टिप्पणी करायच्या नाहीत… एकदा तर माझ्या सासूबाईंनी राजीव यांना फटकारलेच की, तो अशा गोष्टींवर विश्वास ठेवतो, हे त्याचे भोळेपण आहे,” असे त्या लिहितात.
१९७७ च्या लोकसभा निवडणुकीत काँग्रेसचा दारूण पराभव झाल्यानंतर, कुटुंबात झालेल्या एका चर्चेचा उल्लेखही सोनिया गांधी करतात. या चर्चेत संजय यांची पत्नी मनेकाही उपस्थित होत्या. इंदिरा गांधींचा असा समज होता की, “संजय जे काही करत होते, त्याला मनेकाच प्रोत्साहन देत होत्या,” असे काँग्रेस नेत्या (सोनिया गांधी) लिहितात.
“संजय यांच्या खोलीत झालेल्या एका कौटुंबिक चर्चेदरम्यान, राजीव अत्यंत आक्रमकपणे म्हणाले, ‘संजय, मी तुला माफ करू शकत नाही — तू आईला या परिस्थितीपर्यंत आणून सोडले आहेस.’ माझ्या सासूबाई, ज्या अत्यंत अस्वस्थ आणि व्यथित होत्या, त्यांनीही दुजोरा दिला: ‘राजीव जे म्हणतोय ते खरं आहे, संजय! माझ्या नकळत तू कितीदा स्वतःहून आदेश दिले होतेस!’ तेव्हा मनेकाने मध्येच काहीतरी बोलण्याचा प्रयत्न केला, त्यावर माझ्या सासूबाईंनी आपला आवाज चढवत तिला आव्हान दिले की, तिने हे नाकारून दाखवावे.”
मात्र, १९८० मध्ये काँग्रेस पुन्हा सत्तेत आली, तेव्हा मिळालेल्या प्रचंड विजयात संजय यांची जी भूमिका होती, त्याबद्दल सोनिया गांधी काहीही उल्लेख करत नाहीत.
१९८४ मध्ये इंदिरा गांधींच्या हत्येनंतर उसळलेल्या शीखविरोधी दंगलींविषयी सोनिया गांधींनी दिलेले वर्णन काहीसे पूर्वग्रहदूषित वाटते. राजीव गांधींचे “जेव्हा एखादे मोठे झाड पडते, तेव्हा जमीन हादरतेच,” हे विधान खूप गाजले होते. मात्र, सोनिया गांधींनी दूरदर्शनवरील भाषणात शांततेचे आवाहन करणाऱ्या राजीव गांधींच्या शब्दांचा उल्लेख केला आहे.
सोनिया गांधी पुढे आपल्या पुस्तकात लिहितात, “एका गोष्टीबद्दल मी खात्रीने सांगू शकते: राजीव स्वतः अत्यंत न्यायप्रिय आणि दयाळू स्वभावाचे होते. त्यामुळे, निष्पाप पुरुष, स्त्रिया आणि मुलांविरुद्ध झालेल्या त्या भीषण कृत्यांना त्यांनी कधीही संमती दिली असणे शक्य नाही. अत्यंत कठीण वैयक्तिक दुःखाच्या प्रसंगी त्यांची जी तात्काळ आणि स्वाभाविक प्रतिक्रिया होती, त्यावरून हे स्पष्ट होते. त्यांच्या मनात कोणताही द्वेष किंवा पूर्वग्रह नव्हता, हे खरे असले तरी, हे नाकारता येणार नाही की, त्यांना अशा एका ऐतिहासिक वळणावर सत्तेत यावे लागले, जेव्हा देशातील प्रशासन पूर्णपणे कोलमडले होते आणि त्यानंतर ती क्रूर कृत्ये घडली,” असे त्या लिहितात. काँग्रेस नेत्या कबूल करतात की, देशातील शासनव्यवस्थेला “एका अत्यंत भीषण उलथापालथीच्या काळाचा सामना करावा लागला, ज्यामध्ये सरकारी संरचनेवर प्रचंड ताण आला होता — कदाचित ती पूर्णपणे कोलमडलीही होती.”
सोनिया गांधी लिहितात, “हे देखील स्पष्ट आहे की, जेव्हा संतप्त जमाव सूड घेण्याचा प्रयत्न करत होता, तेव्हा सत्तेत असलेल्या काहींनी कदाचित त्याकडे दुर्लक्ष केले असावे; इतकेच नव्हे, तर काही प्रसंगी त्यांनी लोकांच्या भावना भडकवून आगीत तेल ओतण्याचे कामही केले असावे — जसे की प्रत्यक्षदर्शींच्या वर्णनांतून दिसून येते.”
भोपाळ गॅस दुर्घटना आणि युनियन कार्बाइडचा मुख्य कार्यकारी अधिकारी वॉरेन अँडरसन याचे देशातून पळून जाणे, या विषयांवर सोनिया गांधी गप्प आहेत. भाजप आजही राजीव गांधींना लक्ष्य करण्यासाठी या मुद्द्यांचा वापर करतो. बोफोर्स प्रकरणाबाबत, ओटाव्हियो क्वात्रोची या कुप्रसिद्ध इटालियन व्यावसायिकाचा उल्लेखही यात नाही; गांधी कुटुंबाशी त्याचे कथित घनिष्ठ संबंध आजही राजकीय वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरतात. सोनिया गांधी केवळ राजीव गांधींवर लावण्यात आलेले लाचखोरीचे आरोप, त्यावर त्यांनी दिलेले स्पष्टीकरण आणि २००४ मध्ये दिल्ली उच्च न्यायालयाने राजीव गांधींवरील सर्व आरोप फेटाळून लावल्याचा निकाल, इतकाच उल्लेख करतात. त्या लिहितात, “मात्र, त्या निकालाच्या विरोधात एकापाठोपाठ एक अपिले दाखल होत राहिली आणि ‘बोफोर्स’ हा शब्द आमच्या विरोधकांसाठी, विशेषतः निवडणुकांच्या काळात, एक सोयीस्कर राजकीय हत्यार बनून राहिला आहे.”
सोनिया गांधी आवर्जून नमूद करतात की, ‘शाह बानो’ प्रकरणावरून त्या अस्वस्थ होत्या. सोनिया गांधी लिहितात, “मी त्यांच्याशी (राजीव गांधींशी) वाद घातला आणि विचारले: ‘वृत्तपत्रांत असा आरोप केला जात आहे की, तुम्ही मुस्लिम महिलांच्या हितांचा बळी देत आहात. हे काय चालले आहे? तुम्ही असे का होऊ देत आहात?’ त्यावर थोड्या चिडलेल्या स्वरात त्यांनी उत्तर दिले की, ते एका गुंतागुंतीच्या परिस्थितीला न्याय्य पद्धतीने हाताळण्याचा प्रयत्न करत आहेत. ते म्हणाले, ‘मी महिलांच्या हक्कांचे रक्षण करणार नाही का? तू मला ओळखत नाहीस का?'”
काँग्रेस नेत्याच्या म्हणण्यानुसार, त्यांच्या पतीने स्पष्ट केले की, ते ‘मुस्लिम पर्सनल लॉ’च्या मूळ चौकटीला धक्का न लावता, शाह बानो आणि त्यांच्यासारख्या इतर महिलांच्या समस्या सोडवण्याचा मार्ग शोधत होते. सोनिया गांधी लिहितात, “त्यांनी स्वीकारलेला तो समझोता धार्मिक श्रद्धा आणि लिंग-न्याय (जेंडर जस्टिस) यांच्यात एक समतोल साधणारा होता. तसेच, न्यायालयाने शाह बानो यांना दिलेल्या १७९.२ रुपयांच्या अत्यंत तुटपुंज्या मासिक रकमेच्या तुलनेत, या समझोत्यामुळे मुस्लिम महिलांना अधिक न्याय्य आणि योग्य वाटा मिळण्याची तरतूद होती…”
काही काँग्रेस नेत्यांनी यापूर्वी असे नमूद केले होते की, राजीव गांधींच्या सरकारने बाबरी मशिदीचे कुलूप उघडण्यास परवानगी दिली होती — ज्या घटनेमुळे अशा घटनाक्रमाची सुरुवात झाली, ज्याचा शेवट भाजपच्या उदयाने झाला. मात्र, सोनिया गांधी लिहितात की, फेब्रुवारी १९८६ मध्ये फैजाबाद जिल्हा न्यायालयाने “अचानक जैसे थे स्थिती बदलली आणि दरवाजे उघडण्याचे आदेश दिले.” त्यानंतर, “संशयास्पद तत्परतेने” अवघ्या एका तासात मशिदीचे दरवाजे उघडण्यात आले आणि भाविकांच्या जमावाला आत प्रवेश देण्यात आला. त्यावेळी केंद्रात आणि उत्तर प्रदेशात काँग्रेसचेच सरकार सत्तेत होते. सोनिया गांधी यांनी काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते पी. व्ही. नरसिंह राव आणि सीताराम केसरी यांच्याशी असलेल्या आपल्या संबंधांविषयीच्या प्रश्नांनाही बगल दिली आहे. पी. व्ही. नरसिंह राव हे राजीव गांधींच्या हत्येनंतर नेहरू-गांधी कुटुंबाबाहेरील पहिले पंतप्रधान ठरले, ज्यांनी आपला पाच वर्षांचा कार्यकाळ पूर्ण केला होता. तर, सीताराम केसरी यांच्या जागी सोनिया गांधी काँग्रेसच्या अध्यक्ष बनल्या होत्या.
सोनिया गांधी लिहितात की, जरी त्यांच्यातील संबंधांना ‘संघर्षाचे’ स्वरूप देण्याचा प्रयत्न केला गेला असला, तरी राव यांच्याशी त्यांचा एकमेव संघर्ष तेव्हा झाला होता, जेव्हा त्यांनी आपल्या पतीच्या (राजीव गांधी) हत्येच्या तपासातील संथ गतीबद्दल जाहीरपणे असमाधान व्यक्त केले होते. डिसेंबर २००४ मध्ये राव यांच्या निधनानंतर, त्यांचे पार्थिव दिल्लीतील २४, अकबर रोडवर असलेल्या तत्कालीन काँग्रेस मुख्यालयात नेण्यास परवानगी दिली गेली नव्हती; परिणामी, माजी पंतप्रधानांची अंत्ययात्रा मुख्य प्रवेशद्वाराबाहेर फुटपाथवरच थांबली होती. पुस्तकात या घटनेचा कोणताही उल्लेख नाही.
१९९८ मध्ये सीताराम केसरी यांना काँग्रेसमधून अत्यंत अनादरपूर्ण पद्धतीने बाहेर पडावे लागले होते. मात्र, सोनिया गांधी या प्रकरणावर फारसे भाष्य न करता केवळ इतकेच म्हणतात की, काँग्रेस कार्यकारिणी समितीने नेतृत्वात बदल करणे आवश्यक असल्याचा एकमताने निर्णय घेतला होता आणि केसरी यांना “पद सोडण्यास सांगण्यात आले होते”. १४ मार्च १९९८ रोजी पक्षाची धुरा हाती घेतल्यानंतर, “एका उत्स्फूर्त भावनेपोटी मी थेट बैठकीतून त्यांच्या घरी गेले, त्यांना अभिवादन केले आणि मोठ्या व्यक्तींप्रती आदर व्यक्त करण्यासाठी जसे पाया पडतात, तसे मी त्यांच्या पाया पडले.” सोनिया गांधी लिहितात की, हे पाहून ते ज्येष्ठ काँग्रेस नेते “आश्चर्यचकित झाले”, परंतु त्यांनी “डोळ्यांत पाणी आणून” सोनिया गांधी यांना आशीर्वाद दिले.
या पुस्तकात सोनिया गांधींनी अशा एका वादावरही मौन पाळले आहे, ज्याने मनमोहन सिंग यांच्या सरकारला अडचणीत आणले होते—ज्या सरकारला वारंवार विविध घोटाळ्यांचा सामना करावा लागला होता. २०१३ मध्ये, सर्वोच्च न्यायालयाच्या एका निर्णयाला बगल देऊन, दोषी ठरलेल्या लोकप्रतिनिधींना त्यांची पदे कायम ठेवण्याची मुभा देणारा एक वटहुकूम (ऑर्डिनन्स) सरकारने आणला होता. राहुल गांधी यांनी जाहीरपणे हा वटहुकूम फेटाळून लावला होता.