मुघल सम्राट औरंगजेब याला महाराष्ट्रातील खुलताबाद येथे एका साध्या, उघड्या कबरीत दफन केल्याच्या सुमारे ३१९ वर्षांनंतर, राज्याचे मंत्री नितेश राणे यांनी ती कबर हटवण्याची मागणी पुन्हा लावून धरली आहे. त्यांनी असा दावा केला आहे की, ही कबर हटवण्यासाठी एक तारीख आधीच निश्चित करण्यात आली आहे, मात्र ती आताच जाहीर केली जाणार नाही.
गुरुवारी छत्रपती संभाजीनगर येथे आयोजित एका कार्यक्रमात, ऐतिहासिक किल्ल्यांवरील अतिक्रमणे हटवण्याबाबत बोलताना राणे यांनी राज्याचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांचे कौतुक केले. त्यांनी म्हटले की, राज्यातील किल्ल्यांना ‘जिहाद’च्या छायेतून मुक्त करण्यासाठी फडणवीस यांनी पुढाकार घेतला आहे. त्यानंतर त्यांनी औरंगजेबाच्या कबरीचा उल्लेख करत सांगितले की, या ठिकाणासाठीही एक ‘डेडलाईन’ ठरलेली आहे.
नितेश राणे म्हणाले, “आम्हाला हा कचरा इथे नको आहे. ज्यांना तो आवडतो, त्यांनी तो आपल्या पाकिस्तानात घेऊन जावा. आम्हाला तो इथे नको. लोक मला विचारतील की हे कधी घडणार? पण मी ती तारीख सांगणार नाही. ही बातमी कधी द्यायची, हे देवेंद्र फडणवीस यांना माहीत आहे.”
त्यांनी पुढे असेही म्हटले की, औरंगजेबाची कबर महाराष्ट्राच्या ओळखीशी जोडली जाऊ नये किंवा तिचा वापर राज्याची बदनामी करण्यासाठी केला जाऊ नये.
ही पहिलीच वेळ नाही जेव्हा नितेश राणे यांनी ही कबर हटवण्याची धमकी दिली आहे. मार्च २०२५ मध्ये, जेव्हा भाजप नेते आणि हिंदुत्ववादी संघटनांनी ही कबर पाडण्याची मागणी केली होती, तेव्हाही त्यांनी असा दावा केला होता की, सरकारने ती हटवण्याची योजना आखली आहे आणि कबर पाडल्यानंतरच पत्रकारांना त्याबद्दल समजेल. त्यावेळी त्यांनी बाबरी मशीद पाडल्याचा संदर्भ देत हिंदुत्ववादी संघटनांनाही आपापली भूमिका बजावण्याचे आवाहन केले होते.
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील खुलताबाद येथे असलेली ही कबर ‘भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण’ (ASI) द्वारे संरक्षित स्मारक आहे. मार्च २०२५ मध्ये, देवेंद्र फडणवीस यांनी म्हटले होते की, कबर हटवण्याच्या मागणीशी सहमती असली, तरी कोणतीही कारवाई कायद्याच्या चौकटीत राहूनच केली जाईल.
एप्रिल २०२५ मध्ये राज्यसभेत एका लेखी उत्तरात, केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री गजेंद्र सिंह शेखावत यांनी या कबरीला ‘संरक्षित स्मारक’ असल्याचा दर्जा असल्याचे स्पष्ट केले होते. सरकारने संसदेला अशीही माहिती दिली की, भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने (ASI) या कबरीच्या भोवती १२ फूट उंच धातूचे पत्रे लावले आहेत, भिंतींवर काटेरी तारा (कॉन्सर्टिना वायर) बसवल्या आहेत आणि जिल्हा प्रशासनाच्या समन्वयाने खाजगी सुरक्षा रक्षकांची नियुक्ती केली आहे, जेणेकरून या वास्तूचे नुकसान टाळता येईल.
सहावा मुघल सम्राट औरंगझेब याचा मृत्यू ३ मार्च १७०७ रोजी अहमदनगर येथे झाला. त्यावेळी तो ८८ वर्षांचा होता आणि त्याने सुमारे ४९ वर्षे राज्य केले होते. त्याच्या राजवटीतील शेवटची २५ वर्षे त्याने प्रामुख्याने दख्खनमध्ये घालवली; तिथे मराठ्यांविरुद्धच्या दीर्घकालीन लष्करी मोहिमेमुळे मुघल साम्राज्याची संसाधने संपली होती.
दख्खनशी दीर्घकाळ संबंध असूनही, औरंगझेबाने स्वतःसाठी कोणतीही भव्य समाधी बांधण्याची इच्छा व्यक्त केली नव्हती. आपल्या मृत्युपत्रात त्याने अशी इच्छा व्यक्त केली होती की, त्याला छत्रपती संभाजीनगरजवळील खुलदाबाद (पूर्वीचे रौझा) येथे असलेल्या सुफी संत शेख जैनुद्दीन शिराझी यांच्या दर्ग्याजवळ दफन करण्यात यावे.
त्याचा मृतदेह अहमदनगरहून नेऊन या संताच्या दर्ग्याजवळ एका खुल्या कबरीत दफन करण्यात आला. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या (ASI) वर्णनानुसार, ही कबर म्हणजे मातीचा एक ढिगारा आहे, ज्यावर ‘सब्झा’ (एक प्रकारचे लहान रोप) उगवलेले आहे. या कबरीभोवती संगमरवरी फरशी आणि जाळीदार संगमरवरी कठडा आहे. १७६० मध्ये हैदराबादच्या निजामाने येथे प्रवेशद्वार आणि घुमटाकार ओसरी बांधली होती.
औरंगझेबाच्या अंतिम इच्छेनुसार, त्याने असेही निर्देश दिले होते की, स्वतः टोप्या विणून कमावलेल्या पैशांचा वापर त्याच्या दफनविधीच्या खर्चासाठी केला जावा. ही साधी-सोपी कबर, त्याच्या आधीच्या मुघल सम्राटांनी बांधलेल्या भव्य समाध्यांच्या अगदी उलट आहे.
महाराष्ट्राच्या संदर्भात ही कबर हटवण्याची मागणी विशेष ऐतिहासिक महत्त्व धारण करते, कारण औरंगझेबाचा मराठ्यांशी दीर्घकाळ संघर्ष होता आणि १६८९ मध्ये छत्रपती संभाजी महाराजांच्या हत्येत त्याची मुख्य भूमिका होती.
तथापि, औरंगझेबाच्या मृत्यूनंतरही ही कबर पाडण्यात आली नाही, जरी त्यानंतरच्या काळात मराठा सत्तेचा विस्तार संपूर्ण उपखंडात झाला होता. ऐतिहासिक वृत्तांतांनुसार, मराठा साम्राज्याचे पाचवे छत्रपती शाहू महाराज (पहिले) यांनी १७०७ मध्ये मुघल कैदेतून मुक्त झाल्यानंतर औरंगजेबाच्या कबरीला भेट दिली होती.
या घटनेचा उल्लेख महाराष्ट्र शासनाने प्रकाशित केलेल्या व्ही. जी. खोब्रेकर यांच्या ‘महाराष्ट्राचा इतिहास: मराठा कालखंड’ या ग्रंथात आढळतो, तसेच इतिहासकार रिचर्ड ईटन यांनीही त्यांच्या ‘अ सोशल हिस्ट्री ऑफ द डेक्कन’ (A Social History of the Deccan) या पुस्तकात यावर चर्चा केली आहे.