काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील ‘इंडिया’ (INDIA) आघाडी या सप्ताहांत निवडणूक आयोग आणि केंद्र सरकारविरोधात आपली ‘मत चोरी’ (vote chori) मोहीम अधिक तीव्र करणार आहे. यामध्ये मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या विरोधात ‘सार्वजनिक महाभियोग’ (public impeachment) घडवून आणला जाणार असून, दिल्लीच्या रामलीला मैदानावर एका रॅलीचेही आयोजन करण्यात आले आहे.
रामलीला मैदानावर ‘सार्वजनिक महाभियोग’ आयोजित करण्यास प्रशासनाने परवानगी नाकारली आहे. त्यामुळे, ‘इंडिया’ आघाडीचे नेते आता शनिवारी १०, राजाजी मार्ग स्थित काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खर्गे यांच्या निवासस्थानी हा कार्यक्रम आयोजित करण्याच्या तयारीत आहेत. रविवारी रामलीला मैदानावर विरोधी पक्षांची रॅली होणार आहे. या रॅलीत जास्तीत जास्त संख्येने उपस्थित राहण्याचे आवाहन ‘इंडिया’ आघाडीतील घटक पक्षांना करण्यात आले आहे.
मतदार याद्यांच्या ‘विशेष सखोल पुनरीक्षण’ (Special Intensive Revision – SIR) प्रक्रियेतील त्रुटींवरून मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या राजीनाम्याची मागणी करत असलेल्या विरोधी पक्षांच्या आक्रमकतेत गेल्या दोन आठवड्यांपासून काहीशी शांतता होती; मात्र आता पुन्हा एकदा आंदोलनांनी भरलेला हा सप्ताह सुरू होत आहे.
काँग्रेसमधील सूत्रांनी ‘सार्वजनिक महाभियोगा’च्या योजनेबद्दल माहिती दिली. एका वरिष्ठ काँग्रेस खासदाराने सांगितले, “आम्ही संसदेच्या दोन्ही सभागृहांमध्ये ज्ञानेश कुमार यांच्यावर महाभियोग चालवण्यासाठी अनेक प्रस्ताव मांडले होते. परंतु, आवश्यक संख्याबळ असूनही, दोन्ही सभागृहांपैकी एकाही सभागृहात आमचे प्रस्ताव स्वीकारले गेले नाहीत. आता आमच्याकडे त्यांना ‘सार्वजनिकरीत्या’ महाभियोगाच्या कटघऱ्यात उभे करण्याशिवाय दुसरा पर्याय उरलेला नाही.”
या वर्षी एप्रिल महिन्यात, संसदेच्या दोन्ही सभागृहांच्या पीठासीन अधिकाऱ्यांनी मुख्य निवडणूक आयुक्तांना पदावरून हटवण्यासाठी विरोधी पक्षांनी मांडलेले महाभियोगाचे प्रस्ताव फेटाळून लावले होते. या ‘प्रतिकात्मक महाभियोगा’च्या (mock impeachment) पार्श्वभूमीवर, काँग्रेसच्या ज्येष्ठ नेत्या प्रियांका गांधी वाड्रा आणि के. सी. वेणुगोपाल यांनी मल्लिकार्जून खर्गे यांच्या निवासस्थानी जाऊन तयारीचा आढावा घेतला.
या तयारीचा भाग म्हणून, मल्लिकार्जून खर्गे यांच्या बंगल्याच्या आवारातील लॉनवर एक व्यासपीठ उभारण्यात आले आहे. सूत्रांच्या माहितीनुसार, या ‘सार्वजनिक महाभियोगा’मध्ये एक ‘प्रतिकात्मक सुनावणी’ (mock hearing) असेल, ज्यामध्ये संसदीय आणि न्यायालयीन कामकाजाचे स्वरूप पाहायला मिळेल. या प्रक्रियेदरम्यान ‘इंडिया’ आघाडीचे खासदार, तसेच नामवंत कायदेतज्ज्ञ, वकील, सामान्य नागरिक आणि इतर मान्यवर आपली मते मांडतील. एका सूत्राने सांगितले, “कोणाची काय भूमिका असेल, हे अद्याप निश्चित केले जात आहे. हे एका छोट्या नाटकासारखे असेल, ज्यात प्रत्येकाची एक विशिष्ट भूमिका असेल. यात सामान्य नागरिकांनाही, विशेषतः ज्यांना ‘विशेष सखोल पुनरीक्षण’ (SIR) प्रक्रियेचा फटका बसला आहे, त्यांनाही आमंत्रित केले जाणार आहे.” गुरुवारी दुपारी, ‘इंडिया’ (INDIA) आघाडीच्या वरिष्ठ नेत्यांनी खर्गे यांच्या निवासस्थानी ‘सार्वजनिक महाभियोगा’बाबत (public impeachment) चर्चा करण्यासाठी बैठक घेतली. बैठकीत उपस्थित असलेल्या एका सूत्राने सांगितले की, या सत्राचे अध्यक्षपद लोकसभेच्या माजी अध्यक्षा मीरा कुमार भूषवतील.
सूत्राने सांगितले, “राज्यसभेतील विरोधी पक्षनेते मल्लिकार्जुन खर्गे हा प्रस्ताव मांडतील. संसदेतील आपापल्या संख्याबळानुसार ‘इंडिया’ आघाडीतील सर्व पक्षांचे प्रतिनिधी या प्रक्रियेदरम्यान आपली मते मांडतील. काही नागरी समाज प्रतिनिधी आणि ज्यांची नावे मतदार यादीतून वगळण्यात आली आहेत, अशा व्यक्तींनाही बोलण्याची संधी दिली जाईल. लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी सर्व युक्तिवादांचा सारांश मांडतील. राष्ट्रगीत गायनाने या कार्यक्रमाची सांगता होईल.” सूत्राने पुढे जोडले, “हे संसदेचे एक प्रातिनिधिक स्वरूप असेल. मात्र, यात सत्ताधारी पक्षाच्या (Treasury benches) सदस्यांची भूमिका बजावणारा कोणीही नसेल.”
१३ ऑक्टोबर रोजी राहुल गांधी यांनी ‘इंडिया’ आघाडीचे नेते आणि नागरी समाज प्रतिनिधींसाठी आयोजित केलेल्या चहापानाच्या कार्यक्रमात, डाव्या पक्षाच्या एका खासदाराने ज्ञानेश कुमार यांच्या ‘सार्वजनिक महाभियोगा’ची कल्पना मांडली होती. सूत्रांच्या माहितीनुसार, राहुल गांधींना ही कल्पना लगेच आवडली आणि त्यांनी आपल्या पक्षाला याचे नियोजन करण्यास सांगितले.
प्रियांका गांधी आणि के. सी. वेणुगोपाल यांच्यासह काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्यांनी, रविवारी होणाऱ्या रॅलीमध्ये काँग्रेस कार्यकर्त्यांची जास्तीत जास्त उपस्थिती सुनिश्चित करण्यासाठी विविध राज्यांतील नेत्यांशी बैठका घेतल्या आहेत. उत्तर प्रदेशातील एका वरिष्ठ नेत्याने सांगितले की, पक्षाने पश्चिम उत्तर प्रदेश युनिटला किमान २५,००० लोकांना एकत्र आणण्याचे निर्देश दिले आहेत. दिल्लीच्या जवळच्या राज्यांतील खासदार आणि नेत्यांना मोठी उद्दिष्टे देण्यात आली आहेत. एका खासदाराने सांगितले, “हरियाणा आणि उत्तर प्रदेशसारख्या दिल्लीच्या शेजारील राज्यांतील काँग्रेस युनिट्समध्ये एक सकारात्मक स्पर्धा पाहायला मिळत आहे.”
हरियाणा काँग्रेसच्या नेत्यांनी, १ नोव्हेंबर रोजी रामलीला मैदानावर होणाऱ्या रॅलीच्या तयारीवर चर्चा करण्यासाठी ज्येष्ठ नेते भूपिंदर सिंग हुड्डा यांच्या निवासस्थानी बैठक घेतली. बैठकीनंतर खासदार दीपेंद्र हुड्डा म्हणाले, “जर कोणत्याही राज्याकडून सर्वाधिक लोक येणार असतील, तर ते हरियाणातून येतील. हरियाणा काँग्रेसच्या वतीने आम्ही हे आव्हान देत आहोत. जरी हा ‘इंडिया’ आघाडीचा सामूहिक प्रयत्न असला, तरी सर्वाधिक सहभागी हरियाणातून असतील.” काँग्रेसच्या एका ज्येष्ठ खासदाराने सांगितले की, ३१ ऑक्टोबरपासून कार्यकर्त्यांच्या राहण्यासाठी हॉटेल्स आणि लॉज बुक केले जात आहेत, तसेच खासदारांचे बंगलेही त्यांच्यासाठी उपलब्ध करून दिले जातील. राजस्थानमधील एका खासदाराने सांगितले, “शेवटच्या क्षणी होणारी धावपळ टाळण्यासाठी बहुतेक लोक रॅलीच्या एक दिवस आधी दिल्लीत पोहोचतील.”
दिल्लीतील प्रदूषणविरोधी निर्बंधांमुळे (उदा. जुन्या वाहनांवर घातलेली बंदी) तयारीमध्ये काही अडथळे येत आहेत का, असे विचारले असता काँग्रेसच्या एका ज्येष्ठ नेत्याने म्हटले, “सरकार काही ना काही अडथळे निर्माण करेल, हे आम्हाला माहीत होते. पण ज्यांना यायचे आहे, ते रामलीला मैदानापर्यंत नक्कीच पोहोचतील.”
काँग्रेस नेत्यांच्या म्हणण्यानुसार, या रॅलीमध्ये केवळ पक्षाचे कार्यकर्ते आणि नेतेच नव्हे, तर नागरी समाजातील लोक, विद्यार्थी आणि शेतकरी संघटनांच्या प्रतिनिधींचाही सहभाग असावा, असा त्यांचा प्रयत्न आहे. काँग्रेसच्या एका ज्येष्ठ खासदाराने सांगितले, “आम्हाला केवळ एक राजकीय रॅली आयोजित करायची नाही. आम्हाला ही एक ‘जनतेची रॅली’ बनवायची आहे आणि आम्ही सामान्य नागरिकांनाही यात सहभागी होण्याचे आवाहन करणार आहोत.”
राहुल गांधी यांनी लोकांना मोठ्या संख्येने या रॅलीत सहभागी होण्याचे आवाहन केले असून, हे राष्ट्रासाठी केलेले आंदोलन असल्याचे म्हटले आहे. गुरुवारी सकाळी ‘एक्स’ (X) वर त्यांनी लिहिले, “हे कोणत्याही एका राजकीय पक्षासाठी काढलेले मोर्चे नाही, तर हे भारताच्या आत्म्यासाठी काढलेले मोर्चे आहे.”
राहुल गांधी पुढे म्हणाले, “ज्यांना नरेंद्र मोदी, अमित शाह आणि ज्ञानेश कुमार यांच्या कारभाराचा कंटाळा आला आहे, ज्यांना आपली लोकशाही वाचवायची आहे आणि राज्यघटनेचे रक्षण करायचे आहे, अशा सर्वांना मी या आंदोलनात सहभागी होण्याचे निमंत्रण देतो.”
राहुल गांधी यांनी सांगितले की, आंदोलनात सहभागी होणाऱ्यांनी “पोलिस किंवा लाठीचार्जची काळजी करू नये.” ते म्हणाले, “भाजपमध्ये अशा प्रकारचे प्रकार करण्याचा धजावण्याची हिंमत नाही. आमच्यासोबत चाला; आपण राज्यघटनेचे आणि भारतीय राष्ट्राचे रक्षण करण्यासाठी एकत्र चालणार आहोत. घाबरण्याचे काहीही कारण नाही.” त्यांनी पुढे आवाहन केले, “मी सर्व विद्यार्थी संघटनांना विनंती करतो की, तुमच्या राजकीय विचारसरणीचा विचार न करता, जर तुम्हाला असे वाटत असेल की भारतावर संकट आले आहे, किंवा तुमच्यावर, तुमच्या अभिव्यक्तीवर, तुमच्या विचारांवर आणि विचार करण्याच्या पद्धतीवर हल्ला होत आहे, तर नक्की या आणि आमच्यासोबत सामील व्हा. हे एक अतिशय प्रभावी आंदोलन असेल, जे या देशाच्या आत्म्यासाठी उभारले गेले आहे.”