गेल्या महिन्यात परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका फुटल्यामुळे झालेल्या मोठ्या विद्यार्थी आंदोलनांच्या पार्श्वभूमीवर, शनिवारी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींच्या स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणात ‘जनरेशन झेड’ (Gen Z) अर्थात जनरेशन झे च्या आकांक्षा आणि ‘युवा शक्ती’ची ताकद हे केंद्रस्थानी होते. सात-कलमी ‘सप्तधारा’ सुधारणा आराखड्यापासून ते ‘दिमागी नक्षल’ (बौद्धिक नक्षलवाद) म्हणून संबोधलेल्या नवीन धोक्याविरुद्धच्या इशाऱ्यापर्यंत, पंतप्रधान मोदी यांनी लाल किल्ल्यावरून देशाला ‘विकसित भारत’ (२०४७ पर्यंत) बनवण्याच्या दिशेने वाटचाल करताना समोर असलेल्या संधी आणि आव्हाने यांवर प्रकाश टाकला.
विशेष म्हणजे पंतप्रधान मोदी यांनी यावेळी पहिल्यांदाच पंडित जवाहरलाल यांचे नाव घेत त्यांन पाहिलेल्या स्वप्नाची पूर्तता करण्याची जबाबदारी असल्याचे सांगत पंडित जवाहरलाल नेहरूंनंतर सलग १३ व्या स्वातंत्र्य दिनाचे भाषण देणारे दुसरे पंतप्रधान ठरलेल्या मोदींनी ‘आत्मनिर्भर भारत’ मोहिमेचा पुनरुच्चार केला आणि सेमीकंडक्टर्स, महत्त्वपूर्ण खनिजे व ऊर्जा सुरक्षा यांसारख्या क्षेत्रांवर विशेष भर दिला.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी आपल्या भाषणात धोरणनिर्मितीमधील महिलांच्या सहभागाबाबत होता. महिला आरक्षण विधेयकावरून सुरू असलेल्या कोंडीच्या पार्श्वभूमीवर, मोदी यांनी विरोधी पक्षांना मतभेद बाजूला ठेवून संसद आणि विधानसभांमध्ये महिलांसाठी ३३% आरक्षण सुनिश्चित करण्याचे आवाहन केले.
पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्वातंत्र्य दिनाचे भाषण नेहमीच्या वेळेपेक्षा कमी वेळेत अर्थात ७५ मिनिटात संपवले. पंतप्रधान मोदी यांच्या भाषणाचा एक मुख्य विषय देशातील युवाशक्ती हा होता; त्यांनी ‘जनरेशन झेड’ला आकर्षित करण्यासाठी अनेक उपक्रमांची घोषणा केली. एक कोटी तरुणांना ‘एआय’ (AI) कौशल्यांचे प्रशिक्षण देणे आणि स्पर्धा परीक्षांसाठी मोफत ऑनलाइन कोचिंग देणे, मोफत कोचिंगच्या उपक्रमाचा उद्देश विशेषतः गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबांवरील आर्थिक भार कमी करणे हा असल्याचे सांगितले.
तसेच तरुणच आपल्याला ‘विकसित भारता’कडे घेऊन जातील, अशी आशाही पंतप्रधान मोदी यांनी लाल किल्ल्यावरून व्यक्त केली.
परीक्षांच्या प्रश्नपत्रिका फुटणे आणि बेरोजगारी या मुद्द्यांवर ‘जनरेशन झेड’च्या नेतृत्वाखाली झालेल्या आंदोलनांमुळे शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा द्यावा लागल्यानंतर काही दिवसांतच पंतप्रधान मोदी यांच्या भाषणात हा मोठा बदल दिसून आला आहे. देशातील निम्म्याहून अधिक लोकसंख्या ३५ वर्षांखालील असल्याने, २०२९ च्या निवडणुकीत ‘जनरेशन झेड’ हा भारतातील सर्वात मोठ्या मतदार गटांपैकी एक ठरणार आहे.
पंतप्रधान मोदींनी ‘विकसित भारत’ घडवण्यासाठी सात-कलमी ‘सप्तधारा’ आराखडाही सादर केला; त्यांनी यासाठी प्राचीन ‘सप्तसिंधू’ (सात नद्या) या संकल्पनेचा संदर्भ घेतला.
Addressing the nation on Independence Day.https://t.co/Q67F6cB96x
— Narendra Modi (@narendramodi) August 15, 2026
a) उत्पादन क्षमता – पंतप्रधानांनी भारताला सुट्या भागांपासून ते तयार उत्पादनांपर्यंतच्या निर्मितीसाठी एक विश्वसनीय जागतिक केंद्र बनवण्याचे आवाहन केले.
b) कृषी आणि अन्न – पंतप्रधान मोदींनी भरड धान्य (millets), मसाले आणि फळे यांसारखी देशी उत्पादने जागतिक बाजारपेठेत नेण्याचे आवाहन केले आणि शेतकऱ्यांना भारताला अन्नाच्या बाबतीत जागतिक महासत्ता बनवण्याचे आवाहन केले.
c) तंत्रज्ञान आणि नावीन्य – पंतप्रधान मोदींनी एआय (AI), क्वांटम तंत्रज्ञान, अंतराळ आणि रोबोटिक्स या क्षेत्रांची ओळख करून दिली; या क्षेत्रांत भारताने केवळ जगासाठी बाजारपेठ न बनता स्वतःची क्षमता विकसित केली पाहिजे आणि नावीन्यपूर्णतेचे (innovation) केंद्र बनले पाहिजे, असे सांगितले.
सेमीकंडक्टर क्षेत्राला मोठी चालना देताना, पंतप्रधान मोदींनी सांगितले की पुढील सात ते आठ वर्षांत ७-८ प्रकल्प (plants) उभारले जाण्याची अपेक्षा आहे.
d) गती शक्ती – हाय-स्पीड रेल्वे आणि आधुनिक महामार्गांद्वारे शहरांमधील जलद संपर्क व्यवस्था ही काळाची गरज असल्याचे पंतप्रधान मोदींनी आपल्या स्वातंत्र्यदिनाच्या भाषणात अधोरेखित केले.
e) संरक्षण क्षमता – संरक्षणाच्या बाबतीत स्वावलंबन हे आणखी एक स्पष्ट प्राधान्य असल्याचे पंतप्रधान मोदींनी सांगितले; ‘ऑपरेशन सिंधूर’चा पहिला वर्धापन दिन साजरा केल्यानंतर काही आठवड्यांतच त्यांनी हे विधान केले. ड्रोन, हायपरसॉनिक तंत्रज्ञान आणि सायबर सुरक्षा यांवर लक्ष केंद्रित करून, पुढच्या पिढीच्या संरक्षण तंत्रज्ञानाचा जागतिक पुरवठादार बनण्याचे आवाहन पंतप्रधानांनी केले.
f) ऊर्जा सुरक्षा – ऊर्जा सुरक्षा बळकट करण्याच्या गरजेवर भर देत, पंतप्रधान मोदी यांनी सांगितले की भारताचे उद्दिष्ट पुढील दशकात पाच अणुभट्ट्या सुरू करण्याचे आहे. “अणुऊर्जा क्षमतेमध्ये १०० गिगावॅटचे उद्दिष्ट गाठणे हे आमचे ध्येय आहे, असा निर्धारही यावेळी व्यक्त केला.
g) सॉफ्ट पॉवर (सांस्कृतिक व वैचारिक प्रभाव) – शेवटी, त्यांनी देशाचा जागतिक आणि राजनैतिक प्रभाव वाढवण्यासाठी योग, आयुर्वेद आणि भारताच्या समृद्ध संस्कृतीचा उपयोग करण्याचे आवाहन केले.
दिमागी नक्षल
भारतासमोरील आव्हाने मांडताना, पंतप्रधान मोदींनी एका नवीन शत्रूबद्दल – ‘दिमागी नक्षल’ (नक्षलवादी मानसिकता) – इशारा दिला. पंतप्रधानांनी यावर भर दिला की, जरी शस्त्रे हाती घेणाऱ्या नक्षलवाद्यांचा नायनाट झाला असला, तरी सत्तेच्या वर्तुळात ‘दिमागी नक्षल’ (वैचारिक नक्षलवादी) अजूनही अस्तित्वात आहेत. “अशा वैचारिक नक्षलवाद्यांची ओळख पटवून त्यांना वेगळे पाडले पाहिजे,” असे पंतप्रधान मोदी म्हणाले.
महिला आरक्षण विधेयकाबाबत (ज्याची सांगड सरकारने मतदारसंघांच्या पुनर्रचनेशी घातली आहे) विरोधी पक्षांशी केलेली अनौपचारिक चर्चा (backchannel talks) अयशस्वी ठरल्यानंतर, पंतप्रधान मोदींनी लाल किल्ल्यावरून केलेल्या भाषणात सर्वसंमतीचे आवाहन केले. त्यांनी राजकीय मतभेद बाजूला ठेवून संसदेत महिलांसाठी प्रस्तावित ३३% आरक्षणाची अंमलबजावणी सुलभ करण्याचे आवाहन सर्व पक्षांना केले. “श्रेय तुम्हीच घ्या, पण आमच्या माता-भगिनींना त्यांचे हक्क द्या,” असे पंतप्रधान मोदींनी विरोधकांना उद्देशून केलेल्या संदेशात म्हटले. विशेष म्हणजे, विरोधी पक्षांचे नेते राहुल गांधी आणि मल्लिकार्जुन खर्गे यांपैकी कोणीही लाल किल्ल्यावरील या कार्यक्रमाला उपस्थित नव्हते.
५) सागरी मार्ग आणि इंधनाचा शस्त्रासारखा वापर
एका कडक इशाऱ्यात पंतप्रधान मोदी म्हणाले की, काही देश संसाधने आणि मोक्याच्या सागरी मार्गांचा वापर शस्त्रासारखा करत आहेत. इराणमधील युद्धाच्या तीव्रतेच्या काळाचा संदर्भ देत, पंतप्रधान मोदींनी अधोरेखित केले की, आत्मनिर्भरता आणि विविध स्रोतांवर अवलंबून राहण्याच्या धोरणामुळेच भारताला पेट्रोल, डिझेल किंवा एलपीजीच्या तुटवड्याचा सामना करावा लागला नाही.
“पेट्रोल, डिझेल, खते, औषधे किंवा तंत्रज्ञान क्षेत्रातील चिप्स – आपल्याकडे असलेल्या प्रत्येक गोष्टीचा वापर शस्त्र म्हणून करण्याच्या दिशेने जग वाटचाल करत आहे. अगदी भूभागाचाही शस्त्र म्हणून वापर केला जात आहे… प्रत्येक राष्ट्र आता केवळ स्वतःच्या हिताचा विचार करण्याच्या मानसिकतेकडे वळले आहे,” असे पंतप्रधान मोदी म्हणाले.
६) क्रीडा क्षेत्रातील गुणवान खेळाडूंचा शोध
२०३६ च्या ऑलिम्पिक स्पर्धेचे यजमानपद भूषवण्याच्या भारताच्या महत्त्वाकांक्षेचा पुनरुच्चार करत, पंतप्रधान मोदींनी ५ ते १५ वयोगटातील गुणवान युवा खेळाडूंचा शोध घेण्यासाठी देशव्यापी मोहीम राबवण्याची घोषणा केली. “जागतिक दर्जाचे खेळाडू घडण्यासाठी त्यांना विशेष प्रशिक्षण दिले जाईल,” असे पंतप्रधान म्हणाले. तसेच, २०३० च्या राष्ट्रकुल क्रीडा स्पर्धांचे (Commonwealth Games) यजमानपद भूषवणे हे भारतासाठी ऑलिम्पिकचे स्वप्न साकार करण्याच्या दिशेने एक महत्त्वाचे पाऊल ठरेल, यावरही भर दिला.
दरम्यान, पंतप्रधान मोदी यांनी लाल किल्यावरून भाषण करताना टेलिप्रॉम्टरचा वापर केला नाही. परंतु लिखित भाषण वाचून दाखविण्याचा प्रयत्न केला. मात्र काही ठिकाणी पंतप्रधान मोदी हे भाषण करताना अडखळले. त्यामुळे काही शब्दांचे स्पष्ट शब्दोच्चार करता आले नाहीत. त्यामुळे मोदी यांना नेमके काय म्हणायचे आहे ते समजू शकले नाही. त्याबरोबर पंतप्रधान मोदी यांनी जो नवाबी पद्धधतीचे जॅकेट घातले होते, त्या जॅकेटच्या खिशाला जी डिझाईन केली होती ती डिझाईन उलट्या तिरंगा ध्वजाची आठवण करून देणारी होती.
ध्वजारोहण कार्यक्रमाची सकाळची वेळ असतानाही यावेळी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना त्यांच्या भाषणा दरम्यान वारंवार घामाच्या धारा वहात असल्याने त्यांच्याकडून आलेला घाम पुसण्यासाठी रुमालाचा वापर करावा लागत होता आणि सारखे पाणीही पित होते. त्यामुळे मोदी यांची तब्येत ठिक तर आहे ना असा प्रश्न निर्माण होत होता.