Marathi e-Batmya
Related Articles
नवी दिल्लीच्या जंतर मंतरवरील हास्य, मीम-आधारित फलक आणि Gen Z चा विनोद व्हायरल व्हिडिओमध्ये कैद झाला होता. पण मीम्सच्या पलीकडे जंतर मंतरच्या पदपथावर झोपलेल्या वेदनाग्रस्त शरीरांच्या, कोणताही मोबदला न घेता अथकपणे काम करणाऱ्या स्वयंसेवकांच्या, कुटुंबासारखे बनलेल्या अनोळखी लोकांच्या आणि शांततेऐवजी अस्वस्थता निवडणाऱ्या तरुणांच्या कथा होत्या. सोशल मीडियावरील व्हिडिओंपासून दूर एक वेगळेच जंतर मंतर होते, जिथे घामाचा, ओलसर चादरींचा आणि सार्वजनिक शौचालयांचा वास येत होता, जिथे जगणेच आंदोलनाचा एक भाग बनले होते.
नवी दिल्लीतील हे आंदोलनाचे ठिकाण, जे व्यंग, मीम्स आणि Gen Z च्या बंडाचे समानार्थी बनले होते, त्याला ऑनलाइन व्हायरल होण्यापेक्षा खूप कमी आकर्षक गोष्टीची गरज होती. त्याला सहनशक्तीची गरज होती.
जवळजवळ महिनाभर, बोस्टनमध्ये अभिजीत दीपके यांनी स्थापन केलेल्या कॉकरोच जनता पार्टीने (CJP) नवी दिल्लीच्या निश्चित आंदोलन स्थळाचे एका तात्पुरत्या वस्तीत रूपांतर केले. नीट-यूजी २०२६ परीक्षेचा पेपरफुटी आणि शिक्षण व्यवस्थेतील इतर कथित अनियमिततांवरून केंद्रीय शिक्षणमंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्याच्या मागणीसाठी हजारो विद्यार्थी, ज्येष्ठ नागरिक आणि तरुण स्वयंसेवकांनी जंतर मंतरचा परिसर व्यापला होता. त्यांचे दिवस भाषणे आणि घोषणाबाजीमध्येच जात होते. तर रात्री फुटपाथवर झोपण्यासाठी पुरेशी जागा शोधण्यात जात होत्या.
आपले मंत्री राजीनामा देत नाहीत याचा अभिमान बाळगणाऱ्या सरकारने शनिवारी माघार घेतली. धर्मेंद्र प्रधान यांनी शनिवारी (२५ जुलै) राजीनामा दिला.
त्यापूर्वी, महिनाभरापेक्षा जास्त काळ, आंदोलनातील जीवन अत्यंत मर्यादित स्वरूपाचे होते. आंदोलकांनी सार्वजनिक नळांचा वापर करून स्वतःला धुतले, अस्वच्छ सार्वजनिक शौचालयांबाहेर लांब रांगा लावल्या, पाठीवरच्या बॅगमध्येच आपले सामान ठेवले आणि दिल्लीच्या जुलै महिन्यातील असह्य उन्हाचा, त्यानंतर येणाऱ्या पावसाळ्यातील घामाच्या रात्रींचा सामना केला.
महिलांसाठी, अस्वच्छ स्वच्छतागृहांमुळे चिंतेत आणखी भर पडली होती. स्वच्छतागृहांच्या स्थितीमुळे त्यांना मूत्रमार्गाच्या संसर्गाचा (UTI) धोका होता. तरीही, दररोज सकाळी ते पुन्हा रांगेत उभे राहत असत.
त्या क्षणांपैकी फारसे क्षण व्हायरल झाले नाहीत.
इंटरनेटने जंतर मंतरची मुख्यत्वेकरून एक वेगळीच बाजू स्वीकारली. विनोदी फलक, खेळकर घोषणा, व्यंगात्मक सादरीकरणे आणि उत्स्फूर्त नृत्याने या आंदोलनाला अलीकडच्या काळातील सर्वात वैशिष्ट्यपूर्ण युवा चळवळींपैकी एक बनवले. मीम्समुळे ही चळवळ दिल्लीच्या पलीकडेही दूरवर पसरण्यास मदत झाली, आणि हजारो लोक या आंदोलनाकडे आकर्षित झाले. या लोकांनी प्रथम आपल्या फोनच्या स्क्रीनवर हे आंदोलन पाहिले आणि नंतर त्यात सामील होण्यासाठी ट्रेन आणि बस पकडण्याचा निर्णय घेतला.
परंतु आंदोलनाच्या ठिकाणी अनेक दिवस घालवल्यानंतर, एका गोष्टीकडे दुर्लक्ष करता येत नव्हते, ती म्हणजे मीम्समुळे चळवळीला जरी प्रसिद्धी मिळाली असली, तरी ती टिकून राहिली नाही.
जंतर मंतरला जिवंत ठेवणारे ते सामान्य लोक होते, जे कधीही व्यासपीठाच्या केंद्रस्थानी नव्हते. भाषणे देण्याऐवजी पिण्याचे पाणी, अंथरूण-पांघरूण आणि जेवणाची व्यवस्था करण्यात संपूर्ण दिवस घालवणारे स्वयंसेवक. शेकडो किलोमीटरचा प्रवास करून सिमेंट काँक्रीटच्या पदपथांवर झोपणारे विद्यार्थी, कारण त्यांना विश्वास होता की त्यांचे अस्तित्व महत्त्वाचे आहे. उपोषणकर्ते, जे अनोळखी म्हणून आंदोलनात सामील झाले होते, ते अनेक आठवड्यांच्या सामायिक अनिश्चिततेतून आणि शारीरिक त्रासातून सोबती बनले.
काळजी आणि त्यागाच्या याच दुर्लक्षित कृतींनी आंदोलनाला टिकून राहण्याची शक्ती दिली. मीम्समुळे लक्ष वेधले गेले. धम्माल व्हायरल झाली. पण शेकडो सामान्य तरुणांचा घाम, थकवा आणि शांत चिकाटीनेच हे आंदोलन जवळजवळ महिनाभर टिकवून ठेवले आणि अखेरीस धर्मेंद्र प्रधान यांच्या राजीनाम्यात त्याची परिणती झाली.
जंतर मंतरवर अंधार दाटून येताच, आंदोलक शांतपणे पदपथाच्या छोट्या तुकड्यांवर हक्क सांगू लागले. काही जण पातळ चादरी पसरवत, तर काही जण थेट चपट्या केलेल्या पुठ्ठ्याच्या खोक्यांवर झोपत. मौल्यवान वस्तू सुरक्षित ठेवण्यासाठी पिशव्या डोक्याखाली घेतल्या जात. जंतर मंतरचे पदपथ शेकडो आंदोलकांसाठी एक वसतिगृह आणि अनेकांचे आराम करण्याची गादी बनले होते.
मुख्य मंचाजवळ असलेले पंखे वगळता इतरत्र कुठेही पंखे नव्हते. मंद झुळूक ही एक चैन मानली जात होती. या सगळ्यात, सकाळने आणखी एक आव्हान उभे केले. सार्वजनिक शौचालये, जी आधीच गर्दीला सेवा देण्यासाठी धडपडत होती, ती आंदोलनातील जीवनातील सर्वात कठीण भागांपैकी एक बनली.
महिला आंदोलकांसाठी ही समस्या आणखी मोठी होती. अस्वच्छतेमुळे अनेकजणी गरजेशिवाय स्वच्छतागृहे वापरणे टाळत होत्या. डॉक्टर अनेकदा इशारा देतात की लघवीला उशीर केल्याने किंवा अस्वच्छ सार्वजनिक शौचालयांचा वारंवार वापर केल्याने मूत्रमार्गाच्या संसर्गाचा (UTI) धोका वाढतो, ज्यामुळे आधीच कठीण असलेले आंदोलन महिलांसाठी शारीरिकदृष्ट्या अधिक थकवणारे ठरते.
तरीही, दररोज सकाळी त्या पुन्हा रांगेत उभ्या राहत आणि सरकारविरोधात घोषणाबाजी सुरू करत. असे क्षण कॅमेऱ्यात टिपणे कठीण असते. हा एक असा संघर्ष आहे जो डोळ्यांनी पाहिला जातो, कॅमेऱ्याच्या लेन्सने नाही.
प्रत्येक आंदोलनात भाषणे, घोषणा आणि स्वतःचा अजेंडा असतो. पण जी व्यक्ती ही भाषणे शक्य करते, तिच्याकडे कमी लोकांचे लक्ष जाते. उत्तर प्रदेशातील २१ वर्षीय हसन अली हा त्यांच्यापैकी एक होता.
जंतर मंतरमध्ये प्रवेश केल्याच्या काही मिनिटांतच, त्याच्याकडे दुर्लक्ष करणे अशक्य झाले. कोणालातरी पिण्याचे पाणी हवे होते. एका वृद्ध अभ्यागताला खुर्चीची गरज होती. एक नवखा व्यक्ती झोपण्यासाठी जागा शोधत होता. आणखी एका आंदोलकाला मंचाचा मार्ग विचारायचा होता. प्रत्येक काही पावलांवर कोणीतरी त्याचे नाव पुकारत होते. अली पुढच्या कामासाठी घाई करण्यापूर्वी प्रत्येकाला त्याच स्मितहास्याने उत्तर देत असे.
जेव्हा मी विचारले की आंदोलनाच्या ठिकाणी मी रात्रभर कुठे राहू शकेन, तेव्हा त्याने रात्रीच्या मुक्कामासाठी मी आणलेल्या आवश्यक वस्तूंकडे पाहिले आणि तो हसला.
तुम्ही चादरी आणल्या नसत्या, तर आम्ही तुमच्यासाठी त्यांची व्यवस्था केली असती, तो म्हणाला. २८ जून रोजी सीजेपीचे आंदोलन सुरू झाल्यापासून अली स्वयंसेवा करत होता. नवख्या लोकांसाठी झोपण्याची जागा शोधणे ही त्याची जबाबदारी होती. वास्तविक पाहता, याचा अर्थ असा होता की दुसऱ्या राज्यातून येणाऱ्या प्रत्येक आंदोलकाला रात्र घालवण्यासाठी जागा मिळेल याची खात्री करणे.
त्याचे काम कधीही ऑनलाइन चर्चेत आले नाही. झोपण्याच्या जागा दिल्याबद्दल कोणीही टाळ्या वाजवल्या नाहीत. ना त्याला इन्स्टाग्रामवर फॉलोअर्स मिळाले. पण आंदोलने टिकून राहतात कारण कोणाला पाण्याची गरज आहे, कोणाला झोपायला जागा नाही आणि कोण जेवायला विसरले आहे, हे कोणीतरी लक्षात ठेवते.
जेव्हा सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक आंदोलनात सामील झाले आणि २८ जून रोजी अनिश्चित काळासाठी उपोषणाची घोषणा केली, तेव्हा जंतर मंतर येथील सीजेपीच्या आंदोलनाला गती मिळाली. त्यांचे उपोषण या चळवळीचे केंद्रबिंदू बनले. सोनम वांगचुक यांच्या समर्थनार्थ लोक जमले, पण उपस्थिती मर्यादितच राहिली. त्यानंतर २० जुलै रोजी सीजेपीचा ‘चलो संसद’ मोर्चा संसदेकडे निघाला.
अनेक आठवड्यांच्या धरणे आंदोलनांना आणि सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणाला जे जमले नाही, ते या पोलीस कारवाईने साध्य केले. या कारवाईमुळे एका तुलनेने लहान आंदोलनाचे रूपांतर अशा आंदोलनात झाले, जिथे आंदोलकांची संख्या मोजणे जवळजवळ अशक्य झाले.
या कारवाईनंतर आलेल्यांमध्ये उत्तर प्रदेशातील आझमगड येथील २८ वर्षीय अश्विनी वर्मा यांचाही समावेश होता. प्रांतीय नागरी सेवा (PCS) परीक्षेचा इच्छुक असलेला वर्मा, दूरवरून या आंदोलनावर लक्ष ठेवून होता. हजारो विद्यार्थ्यांप्रमाणेच, स्पर्धा परीक्षांनी त्याचे वर्तमान आणि भविष्य दोन्ही घडवले होते.
त्याच्या शेजारच्या गावातील एक माणूस शिक्षण व्यवस्थेविरोधात आंदोलन करण्यासाठी यापूर्वी फक्त २० रुपये घेऊन दिल्लीला आला होता. ती गोष्ट त्याच्या मनात घर करून राहिली होती. मग पोलिसांची कारवाई झाली.
“तीच ठिणगी होती,” वर्माने सांगितले. “माझ्या लक्षात आले की दिल्लीला येण्याची वेळ आली आहे.”
संपूर्ण आंदोलनादरम्यान, वर्माने आपला चेहरा मास्कने झाकून ठेवला होता; तो सहकारी आंदोलकांपासून लपण्यासाठी नव्हता, तर त्याला भीती होती की नंतर फोटो किंवा व्हिडिओंचा वापर त्याला गोवण्यासाठी केला जाऊ शकतो.
“माझे इथे असणे महत्त्वाचे आहे कारण मी सुद्धा या शिक्षण व्यवस्थेमुळे त्रस्त असलेला एक विद्यार्थी आहे,” तो म्हणाला.
१८ जुलैपर्यंत, मुख्य मंचावरच सर्वांचे लक्ष केंद्रित होते, जिथे सोनम वांगचुक आपले उपोषण सुरू ठेवत होते. पण थोड्याच अंतरावर, कॅमेऱ्यांपासून आणि लोकांच्या नजरेपासून दूर, दुसरा एक तंबू उभा होता. मंडपाच्या आत, उत्तर प्रदेशातील अलीगढचे बहादूर सिंग एका पातळ गादीवर मांडी घालून बसले होते.
ते सोनम वांगचुक यांच्यासोबत उपोषण करत होते, मुख्य मंचावर नाही, तर लहानशा तंबूत शांतपणे. मी देशासाठी इथे आलो आहे, सिंग यांनी एका डिजिटल वाहिनीला सांगितले. जोपर्यंत माझा उद्देश साध्य होत नाही, तोपर्यंत मी घरी परत जाणार नसल्याचे ठामपणे सांगितले.
त्यांच्या शेजारी लखनौचे दीपक यादव बसले होते, ज्यांनीही अनेक दिवस अन्नाशिवाय काढले होते. जवळच इतरही काही जण होते, जे या आंदोलनाने प्रेरित होऊन नंतर उपोषणात सामील झाले होते.
केवळ काही आठवड्यांपूर्वी, त्यांच्यापैकी कोणीही एकमेकांना ओळखत नव्हते. ते वेगवेगळ्या जिल्ह्यांतून, वेगवेगळ्या पार्श्वभूमीतून आणि वेगवेगळ्या जीवनशैलीतून आले होते. तरीही, एकाच तंबूत घालवलेले दिवस, अनिश्चितता आणि शारीरिक कष्ट यांनी त्यांच्यात एक अनपेक्षित नाते निर्माण केले होते. ते एकमेकांना पाणी पिण्याची आठवण करून देत, आरोग्याच्या स्थितीबद्दल चर्चा करत, औषधे वाटून घेत आणि एकमेकांच्या प्रकृतीवर बारीक लक्ष ठेवत.
हे एक असे नाते होते, ज्याचे वर्णन करणे कठीण होते. ही मैत्री समान आवडीनिवडी किंवा समान पार्श्वभूमीतून निर्माण झालेली नव्हती, तर ती सामायिक त्यागातून तयार झाली होती. त्या तंबूत, अनोळखी लोक हळूहळू सोबती बनले होते.
सीजेपीची आंदोलने इंटरनेटवर एक मोठी घटना बनली. मीम्स, उपहासात्मक घोषणा, गमतीशीर फलक होते. रस्त्यावर नाचणारे तरुण आंदोलकही होते. पारंपरिक मार्गांनी आंदोलन करण्यास नकार देणाऱ्या पिढीची ऊर्जा सोशल मीडियाने टिपली.
पण तो थकवा ओळखण्यात अयशस्वी ठरला. इतरांना मदत करण्यात व्यस्त असल्यामुळे स्वयंसेवकांनी आपले जेवण पुढे ढकलले, याची नोंद इंटरनेटने घेतली नाही. तसेच, घरी परतण्याऐवजी कोणीतरी घाणेरडे सार्वजनिक शौचालय निवडले, हेही त्याने ओळखले नाही.
कारण विनोदापेक्षा त्यागाला सादर करणे अधिक कठीण असते. मीम्समुळे जंतर मंतर प्रसिद्ध झाले. पण ते त्याला जिवंत ठेवू शकले नाहीत. ही जबाबदारी त्या शेकडो सामान्य तरुणांची होती, ज्यांची नावे कधीच चर्चेत आली नाहीत, ज्यांचे चेहरे अनेकदा मास्कमागे राहिले आणि ज्यांनी आपले दिवस अदृश्य स्वरूपाची सेवा करण्यात घालवले.
