Marathi e-Batmya
Related Articles
कुलजीत कौर मारहास यांची ‘द मेटिओरिटिकल सोसायटी’च्या फेलो म्हणून निवडल्या गेलेल्या पहिल्या भारतीय महिला ठरल्या आहेत. उल्काशास्त्र आणि ग्रह विज्ञानातील हा जगातील सर्वात प्रतिष्ठित सन्मानांपैकी एक आहे.
अहमदाबाद येथील फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरीच्या ग्रह विज्ञान विभागातील प्राध्यापिका, प्रा. कुलजीत कौर मारहास यांची २०२६ साठी सोसायटीच्या फेलो म्हणून निवड झाली आहे. या निवडीमुळे त्या ग्रहीय पदार्थांच्या अभ्यासात आणि सूर्यमालेच्या उत्पत्तीमध्ये केलेल्या अपवादात्मक योगदानासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या जागतिक शास्त्रज्ञ आणि संशोधकांच्या उच्चभ्रू गटात सामील झाल्या आहेत.
१९३३ मध्ये स्थापन झालेल्या ‘मेटिओरिटिकल सोसायटी’ने नऊ दशकांहून अधिक काळ फेलो निवडले आहेत. आपल्या ९३ वर्षांच्या इतिहासात, दिवंगत देवेंद्र लाल आणि जे. एन. गोस्वामी यांच्यानंतर हा सन्मान मिळवणाऱ्या प्रा. कुलजीत कौर मारहास या केवळ तिसऱ्या भारतीय शास्त्रज्ञ आहेत.
प्रा. कुलजीत कौर मारहास या बाह्य अवकाशातील पदार्थांमध्ये आढळणाऱ्या अल्पायुषी किरणोत्सर्गी मूलद्रव्ये (रेडिओन्यूक्लाइड्स) आणि स्थिर समस्थानिकांवरील (आयसोटोप्स) त्यांच्या अग्रगण्य कार्यासाठी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर ओळखल्या जातात. त्यांच्या संशोधनात सूर्य-पूर्व कण, कॅल्शियम-ॲल्युमिनियम-समृद्ध अंतर्भाव (CAIs), कॉन्ड्रूल्स आणि उल्कापिंडांमधील सेंद्रिय पदार्थ, तसेच स्टारडस्ट, हायाबुसा आणि अपोलो कार्यक्रमासारख्या प्रतिष्ठित अवकाश मोहिमांमधून परत आणलेल्या नमुन्यांचा समावेश आहे.
प्रगत सेकंडरी आयन मास स्पेक्ट्रोमेट्री (SIMS) आणि नॅनोसिम्स (nanoSIMS) तंत्रांचा वापर करून, त्यांनी प्राचीन अवकाशातील पदार्थांमध्ये जतन केलेल्या समस्थानिकीय खुणा उलगडल्या आहेत, ज्यामुळे अब्जावधी वर्षांपूर्वी सूर्यमाला कशी तयार झाली आणि विकसित झाली हे शास्त्रज्ञांना अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास मदत झाली आहे. त्यांच्या कार्यामुळे विश्वरसायनशास्त्राच्या (कॉस्मोकेमिस्ट्री) क्षेत्रात लक्षणीय प्रगती झाली आहे, तसेच ग्रह विज्ञान संशोधनात भारताचे स्थान अधिक मजबूत झाले आहे.
या सन्मानावर प्रतिक्रिया देताना प्रा. कुलजीत कौर मारहास म्हणाल्या, “हे फिजिकल रिसर्च लॅबोरेटरीमधील चैतन्यमय संशोधन वातावरणाचे आणि भारतातील ग्रह विज्ञानाच्या अफाट क्षमतेचे द्योतक आहे. आमचे बाह्य अवकाशातील सामग्रीवरील कार्य केवळ भूतकाळाकडे पाहण्यापुरते मर्यादित नाही, तर ते ग्रह संशोधनाचे भविष्य निश्चित करण्याविषयी आहे.”
प्रा. कुलजीत कौर मारहास या अमेरिकन जिओफिजिकल युनियनच्या फेलो असून, ग्रह विज्ञान आणि कॉस्मोकेमिस्ट्रीमधील योगदानाबद्दल त्यांना प्रतिष्ठित देवेंद्र लाल मेमोरियल मेडलने सन्मानित करण्यात आले आहे.
