Marathi e-Batmya
Related Articles
“पदवीचे महत्त्व आता मागे पडले आहे.” “कौशल्यांना आता अग्रक्रम मिळाला आहे.” उच्च शिक्षणाचा बदलता उद्देश या विषयावरील व्यापक चर्चेत अशा विधानांचा समावेश होत आहे.
आयआयटी रोपर (IIT Ropar) मध्ये, हा बदल आता डॉक्टरेट (PhD) शिक्षणापर्यंत पोहोचला आहे. संशोधकांना आता अनेक वर्षे खर्च करून प्रदीर्घ प्रबंध (thesis) लिहिण्याची गरज नाही; त्याऐवजी, ते उद्योगांमधील प्रत्यक्ष समस्या सोडवण्यावर आणि त्याभोवती संशोधन करण्यावर लक्ष केंद्रित करू शकतात.
संस्थेने ‘उत्पादन/स्टार्टअप-आधारित पीएचडी’ (Product/Startup-Driven PhD) हा मार्ग सुरू केला आहे. या अंतर्गत, डॉक्टरेट संशोधनातून एखादे उत्पादन, तंत्रज्ञानाचे उपयोजन किंवा स्टार्टअप विकसित होऊ शकते.
संस्थेच्या कार्यक्रम दस्तऐवजानुसार, उत्पादने किंवा स्टार्टअप्सची निर्मिती, विकास आणि विस्तार यांच्याशी संबंधित संशोधनाच्या निष्कर्षांच्या आधारावर पीएचडी पदवी प्रदान केली जाईल.
परदेशातही अशा प्रकारची उदाहरणे पाहायला मिळतात.
चीनने अलीकडेच एक नवीन मार्ग सुरू केला आहे, ज्या अंतर्गत निवडक डॉक्टरेट उमेदवार नाविन्यपूर्ण उत्पादन, तंत्र किंवा प्रकल्प यांसारख्या व्यावहारिक कामगिरीच्या आधारे पदवी मिळवू शकतात.
फेब्रुवारी २०२६ मध्ये, ‘नेचर’ (Nature) मासिकाने चीनमधील अशा पहिल्या ‘व्यावहारिक पीएचडी’बद्दल माहिती दिली होती. यामध्ये सिव्हिल इंजिनिअरिंगमधील एका संशोधकाने लेखी प्रबंधाऐवजी, पुलाच्या खांबाशी (bridge-pylon) संबंधित एक उत्पादन सादर करून आपली पीएचडी पूर्ण केली.
येथे मुख्य फरक संशोधनाच्या अंतिम निष्कर्षाच्या स्वरूपात आहे.
आयआयटी रोपरचे संचालक प्राध्यापक राजीव आहुजा यांनी ‘इंडिया टुडे’ला सांगितले की, या नवीन मॉडेलनुसार संशोधकाला “कोणताही पीएचडी प्रबंध लिहिण्याची गरज नाही.”
संस्थेच्या म्हणण्यानुसार, संशोधक आपल्या डॉक्टरेट कामाचा मुख्य निष्कर्ष म्हणून उत्पादनाचा विकास करू शकतो, स्टार्टअप सुरू करू शकतो किंवा पेटंट मिळवू शकतो.
आयआयटी रोपरमधील पदव्युत्तर आणि संशोधन विभागाचे असोसिएट डीन, सारंग गुमफेकर यांनी हे तत्त्व सोप्या भाषेत स्पष्ट केले: “तुमच्याकडे पूर्ण स्वातंत्र्य आहे. तुमचे ध्येय एकच आहे—उत्पादन विका, १० लाख रुपयांची विक्री करा आणि मला ते दाखवा. तुम्हाला पीएचडी मिळेल.”
त्यांनी सांगितले की, या मॉडेलचा उद्देश पारंपारिक, केवळ शोधनिबंधांवर (publications) आधारित संशोधनामुळे निर्माण होणारा ताण कमी करणे हा देखील आहे. गुमफेकर यांच्या मते, शोधनिबंध प्रकाशित करण्याचा दबाव काही वेळा चुकीच्या पद्धतींना, जसे की डेटाशी छेडछाड किंवा साहित्यिक चोरी (plagiarism) करण्यास प्रवृत्त करू शकतो, ज्यामुळे शेवटी संशोधनाचे निष्कर्ष मागे घेण्याची (retractions) वेळ येऊ शकते. त्यांनी पुढे सांगितले: “एखाद्या विद्यार्थ्याला एखादे उत्पादन विकसित करण्याचे आणि त्यातून १० लाख रुपये कमावण्याचे उद्दिष्ट दिले जाऊ शकते. जर विद्यार्थ्याने हे साध्य केले, तर तो पीएचडी (PhD) साठी पात्र ठरू शकतो.”
प्राध्यापक गुम्फेकर यांनी नमूद केल्याप्रमाणे, भारतात सध्या इतर कोणत्याही आयआयटी (IIT) मध्ये असा कार्यक्रम उपलब्ध नाही, तर बिट्स पिलानी (BITS Pilani) मधील ‘डब्ल्यूएचआयएलएसपी’ (WHILSP) कार्यक्रम अशाच प्रकारचा मार्ग उपलब्ध करून देतो.
संस्थेतील नाविन्यपूर्ण परिसंस्था (innovation ecosystem) पदवी स्तरावरील विद्यार्थी, प्राध्यापक किंवा प्राध्यापकांच्या मार्गदर्शनाखाली संशोधन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या कल्पनांतून सुरू होते.
प्राध्यापक गुम्फेकर म्हणतात, “उदाहरणार्थ, एखाद्या विद्यार्थ्याला किंवा प्राध्यापकाला असा ड्रोन बनवण्याची कल्पना सुचू शकते, जो कोणाच्याही लक्षात न येता उडू शकेल. ते या कल्पनेवर काम करण्यासाठी आणि त्याचे प्रोटोटाइप (नमुना) तयार करण्यासाठी संस्थेच्या सुविधा आणि मदतीचा वापर करू शकतात.”
एकदा प्रोटोटाइप तयार झाला की, इनक्युबेशन प्रणालीद्वारे आवश्यक उपकरणे, तांत्रिक सहाय्य, मार्गदर्शक (mentors) आणि गुंतवणूकदारांपर्यंत पोहोचण्याची संधी उपलब्ध करून दिली जाते. गुम्फेकर म्हणाले, “सामान्यतः, इनक्युबेशन प्रक्रिया दोन वर्षांची असते. एखादा स्टार्टअप या कार्यक्रमात प्रवेश करतो आणि दोन वर्षांनंतर त्याला तिथून बाहेर पडावे लागते (म्हणजेच तो कार्यक्रम पूर्ण करून बाहेर पडतो).”
त्यांनी सांगितले की, दर तिमाहीला किमान एकदा गुंतवणूकदारांसोबत बैठका आयोजित केल्या जातात, ज्यामुळे स्टार्टअप्सना त्यांचे काम सादर करण्याची आणि निधी मिळवण्याची वारंवार संधी मिळते. संस्था ज्या स्टार्टअप्सना पाठिंबा देते, त्यांच्यामध्ये ती साधारणपणे २% ते ४% इक्विटी (हिस्सा) घेऊ शकते.
आपल्या समारोपाच्या भाषणात प्राध्यापक गुम्फेकर म्हणाले की, विद्यार्थी सहजपणे या कार्यक्रमात सहभागी होऊ शकतात आणि त्यांच्या आवडीनुसार व प्राधान्यांनुसार तो मार्ग निवडू शकतात.
ते याचे वर्णन खालीलप्रमाणे करतात:
पहिले, शोधाचे पेटंट मिळवणे. विद्यार्थी पेटंटसाठी अर्ज करू शकतो आणि ते मिळवण्यासाठी प्रयत्न करू शकतो.
दुसरे, कंपनी सुरू करणे. विद्यार्थी एक स्टार्टअप सुरू करू शकतो, उत्पादन तयार करू शकतो आणि त्यातून कमाई करू शकतो.
तिसरे, तंत्रज्ञान हस्तांतरित (technology transfer) करणे. विद्यार्थी हे तंत्रज्ञान टाटा, रिलायन्स किंवा होंडा सारख्या अस्तित्वात असलेल्या कंपनीला देऊ शकतो. ती कंपनी उत्पादनाचे उत्पादन आणि विक्री करू शकते, तर संशोधकाला त्या बदल्यात रॉयल्टी मिळू शकते.
हे तिन्ही पर्याय ‘इनोव्हेशन-ड्रिव्हन पीएचडी’ (Innovation-Driven PhD) मॉडेल अंतर्गत पात्र ठरू शकतात.
डॉक्टरेट करणाऱ्या विद्यार्थ्यासाठी, नाविन्यपूर्ण संशोधनाचा प्रवास तीन मार्गांनी होऊ शकतो: शोधाचे पेटंट मिळवणे, स्टार्टअप सुरू करणे किंवा तंत्रज्ञान एखाद्या अस्तित्वात असलेल्या कंपनीला हस्तांतरित करणे. आयआयटी रोपर (IIT Ropar) चा मॉडेल या संकल्पनेला पदवीच्या चौकटीतच अधिक व्यापक स्वरूप देतो: यात एखादे उत्पादन, पेटंट किंवा स्टार्टअप हे संशोधनाचे मुख्य फलित ठरते.
त्यामुळे, हा प्रश्न केवळ एका पीएचडी (PhD) कार्यक्रमापुरता मर्यादित नाही.
शिक्षण मंत्रालयाच्या ‘एआयएसएचई’ (AISHE) आकडेवारीनुसार, २०२२-२३ मध्ये भारतात ३१,३८३ पीएचडी पदव्या प्रदान करण्यात आल्या. जर दरवर्षी हजारो संशोधक या प्रणालीत प्रवेश करत असतील, तर त्यांच्या कल्पनांपैकी किती कल्पना प्रत्यक्ष प्रयोगशाळेपर्यंत, कारखान्यापर्यंत, बाजारपेठेपर्यंत किंवा ज्या समुदायाला त्यांची गरज आहे, त्यांच्यापर्यंत पोहोचतात?
प्राध्यापक गुम्फेकर यांच्या शब्दांत सांगायचे तर, आता प्रश्न केवळ संशोधनातून आणखी एक शोधनिबंध (research paper) तयार झाला आहे का, इतकाच उरलेला नाही; तर त्या संशोधनातून उद्योग किंवा समाजासाठी काय निर्माण होऊ शकते, हा खरा प्रश्न आहे.
जर आयआयटी रोपरसारखे मॉडेल्स इतर संस्थांनाही असाच प्रश्न विचारण्यास प्रवृत्त करत असतील, तर भविष्यात भारतातील संशोधनाचे यश केवळ किती पदव्या दिल्या गेल्या, यावरून मोजले न जाता, किती समस्या सोडवल्या गेल्या, या निकषावर मोजले जाऊ शकेल.
