Marathi e-Batmya
Related Articles
जेफ्री आर्चर यांच्या निधनानंतर काही तासांनी, मंगळवारी सकाळी नवी दिल्लीतील ‘बहरीसन्स’ (Bahrisons) बुकस्टोअरमध्ये त्यांचे ‘ॲडम अँड ईव्ह’ (Adam & Eve) हे पुस्तक हातात धरले असताना, त्यातील ‘वाचकांसाठीच्या टिपणी’मध्ये (note to readers) त्यांनी लिहिलेले शब्द विलक्षण हृदयस्पर्शी वाटले.
सोमवारी, ५ ऑक्टोबर रोजी वयाच्या ८६ व्या वर्षी, लेखनसत्रांच्या दरम्यान आर्चर यांचे “घरीच अचानक आणि शांतपणे” निधन झाले. त्यांचे हे अंतिम पुस्तक विक्रीसाठी उपलब्ध होण्याच्या काही तास आधीच ही दुर्दैवी घटना घडली.
एक उत्कृष्ट कथाकार म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या आर्चर यांनी पाच दशकांहून अधिक काळ महत्त्वाकांक्षा, विश्वासघात, अनपेक्षित वळणे आणि भव्य व्यक्तिमत्त्वे असलेल्या कथा लिहिल्या. विशेष म्हणजे, त्यांच्या या शेवटच्या पुस्तकाच्या प्रकाशनाची वेळही एखाद्या नाट्यमय वळणासारखीच साधली गेली आहे, जी त्यांच्याच एखाद्या कादंबरीला शोभून दिसली असती.
जेफ्री आर्चर यांनी ‘ॲडम अँड ईव्ह’ला आपली अंतिम कलाकृती असल्याचे आधीच जाहीर केले होते. “पन्नास वर्षांच्या कथालेखनानंतर, आता माझी शेवटची कादंबरी लिहिण्याची वेळ आली आहे, असे मी ठरवले आहे,” असे त्यांनी त्या टिपणीत लिहिले होते आणि या प्रयत्नाला आपला “सर्वात समाधानकारक लेखन-प्रवास” असे संबोधले होते. मात्र, हे पुस्तक वाचकांपर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच आपला मृत्यू होईल आणि आपल्या या शेवटच्या कलाकृतीवर वाचकांची काय प्रतिक्रिया उमटते हे पाहता येणार नाही, याची त्यांना कल्पनाही नव्हती. किंबहुना, शनिवारी ‘चेल्टनहॅम लिटरेचर फेस्टिव्हल’मध्ये या पुस्तकावर चर्चा करण्यासाठी त्यांची उपस्थिती निश्चित झाली होती.
या योगायोगामुळे ‘ॲडम अँड ईव्ह’बद्दलची उत्सुकता अधिकच वाढली आहे. ऑनलाइन माध्यमातून श्रद्धांजलीचा ओघ सुरू असताना आणि अनेकजण या विलक्षण योगायोगाबद्दल चर्चा करत असताना, आम्ही नवी दिल्लीतील काही प्रसिद्ध बुकस्टोअर्सना भेट देण्याचे ठरवले, जेणेकरून आर्चर यांच्या या शेवटच्या कादंबरीबद्दलची चर्चा आणि वातावरण प्रत्यक्ष अनुभवता येईल.
ती उत्सुकता बुकस्टोअर्समध्येही स्पष्टपणे दिसून येत होती.
खान मार्केटमधील ‘बहरीसन्स’मध्ये, ‘ॲडम अँड ईव्ह’चे गडद पिवळ्या आणि काळ्या रंगाचे मुखपृष्ठ बिलिंग काउंटरच्या अगदी समोर, विशेषतः आर्चर यांच्या पुस्तकांसाठी राखीव असलेल्या शेल्फवर ठळकपणे मांडलेले दिसत होते. पुस्तकांचा आणखी एक साठा शेल्फवर ठेवण्याच्या प्रतीक्षेत बाजूलाच जमिनीवर ठेवला होता. आम्ही दुकानात पोहोचण्यापूर्वी अवघ्या एका तासापूर्वीच पुस्तकांचा हा साठा तिथे आला होता. “आम्हाला व्हॉट्सॲपवर या पुस्तकाबद्दल विचारणा करणारे अनेक संदेश येत आहेत. काही लोक तर विशेषतः स्वाक्षरी असलेल्या प्रती (signed copies) उपलब्ध आहेत का, असे विचारत आहेत,” असे दुकानातील एका कर्मचाऱ्याने ‘इंडिया टुडे डिजिटल’ला सांगितले. त्या दिवशी सकाळी अद्याप एकही प्रत विकली गेली नव्हती, असेही त्यांनी नमूद केले. “मंगळवारची सकाळ आहे ना… कदाचित त्यामुळेच असेल,” असे म्हणत त्यांनी मला आलेले काही व्हॉट्सॲप संदेश दाखवले, ज्यांना उत्तर देण्यासाठी त्यांना अजून वेळ मिळाला नव्हता.
दिल्लीतील सर्वात प्रसिद्ध पुस्तकांच्या दुकानांपैकी एक असलेल्या ‘मिडलंड बुक शॉप’मध्ये, मालक तौसीफ मिर्झा हे फोनवर आणि प्रत्यक्ष दुकानात येणाऱ्या ग्राहकांच्या या पुस्तकाविषयीच्या चौकशीला उत्तरे देण्यात व्यस्त होते.
“जेफ्री आर्चरचे ते पुस्तक इथे आले आहे का?” असा प्रश्न एसडीए (SDA) परिसरातील रहिवासी आणि वाचनाची आवड असलेल्या मनी यांनी विचारला. त्या या पुस्तकाच्या प्रकाशनाची घोषणा झाल्यापासूनच त्याची आतुरतेने वाट पाहत होत्या.
“ते अजून १० मिनिटांत इथे येईल,” असे तौसीफ यांनी त्यांना सांगितले.
४६८ पानांच्या या कादंबरीची किंमत ५९९ रुपये आहे.
पण ‘ॲडम अँड ईव्ह’ (Adam & Eve) हे पुस्तक नक्की कशाबद्दल आहे?
दोन महायुद्धांच्या पार्श्वभूमीवर आधारित या कादंबरीत ‘ईव्ह’ (एका अर्लची मुलगी) आणि ‘ॲडम’ (एका मेंढपाळाचा मुलगा) यांच्या कथा आहेत; त्यांचा जन्म पहिल्या महायुद्धाच्या समाप्तीच्या दिवशीच झाला होता.
त्यांचे नाते बालपणापासून सुरू होऊन दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळापर्यंत टिकून राहते. १९४० मधील सप्टेंबर महिन्यातील एका रात्री, जेव्हा हिटलर ब्रिटनवर आक्रमण करण्याची तयारी करत असतो, तेव्हा त्यांच्या कृतींमुळे त्याचे मन कसे बदलते, अशी कल्पना यात मांडली आहे. त्यानंतर ही कथा एका ‘पर्यायी इतिहासा’च्या (alternate-history) स्वरूपात पुढे सरकते, जिथे त्यांच्या निर्णयांवर केवळ त्यांचे स्वतःचे भविष्यच नाही, तर एका राष्ट्राचे भवितव्यही अवलंबून असते.
जेफ्री आर्चर यांनी वाचकांसाठी लिहिलेल्या अखेरच्या टिपणात भारताचाही उल्लेख केला आहे, जो अगदी योग्य वाटतो.
सिडनी ते टोरंटो आणि ब्युनोस आयर्स ते न्यूयॉर्क अशा ११९ देशांमधील वाचकांचे आभार मानल्यानंतर, आर्चर यांनी विशेषतः “मुंबई”चा उल्लेख केला आणि त्यानंतर आपल्या मायभूमीबद्दल एक ओळ लिहून निरोप घेतला. हा उल्लेख जरी छोटा असला, तरी ज्या लेखकाने भारताला आपली सर्वात मोठी बाजारपेठ मानले आणि ज्यांची पुस्तके इथल्या अनेक पिढ्यांच्या वाचनविश्वाचा भाग बनली, त्यांच्यासाठी तो अत्यंत योग्य आहे.
आर्चर अनेकदा या देशाबद्दलचे प्रेम, क्रिकेटबद्दलची आवड आणि अनेक भारतीय क्रिकेटपटूंसोबतची मैत्री यांबद्दल बोलत असत. पण त्यांना सर्वात जास्त आश्चर्य कशाचे वाटले असेल, तर ते म्हणजे इथे असलेल्या त्यांच्या प्रचंड मोठ्या वाचकवर्गाचे. त्यांना अनेकदा विचारले जायचे की भारतात त्यांची लाखो पुस्तके का खपतात; त्यावर ते प्रांजळपणे कबूल करायचे की याचे नेमके कारण त्यांनाही सांगता येत नाही. त्यांना एवढेच ठाऊक होते की भारतीय वाचकांशी त्यांचे एक अतूट नाते जुळले आहे आणि ते भारतीयांना आपले “नैसर्गिक मित्र” मानत असत.
त्यांच्या भेटींच्या वेळी दिसणारी गर्दी आणि लोकांचा उत्साह यावरून त्यांना मिळालेल्या ‘सुपरस्टार’ दर्जाची प्रचिती येत असे. २०१९ मध्ये जयपूर साहित्य महोत्सवात (Jaipur Literature Festival) त्यांची उपस्थिती असताना तिथे सुमारे ८,००० लोकांनी गर्दी केली होती; या गर्दीची तुलना त्यांनी नंतर एखाद्या संगीत मैफिलीशी केली होती. आर्चर आणि त्यांच्या प्रकाशकांसाठी भारत इतका महत्त्वाचा होता की, त्यांची नंतरची अनेक पुस्तके मूळ बाजारपेठेत (म्हणजेच ब्रिटनमध्ये) येण्याआधीच भारतात प्रकाशित झाली. उदाहरणार्थ, ‘क्लिफ्टन क्रॉनिकल्स’ (Clifton Chronicles) मालिकेतील शेवटचे पुस्तक ब्रिटनपेक्षा दोन दिवस आधी आणि अमेरिकेपेक्षा चार दिवस आधी भारतात आले होते.
आणि आर्चर यांची पुस्तके भारतीयांच्या मनाचा किती खोलवर ठाव घेतात, याचा सर्वोत्तम पुरावा आज पुस्तकांच्या दुकानांमध्ये पाहायला मिळतो. आम्ही काही दुकानांशी संपर्क साधला असता असे आढळले की, ‘ॲडम अँड ईव्ह’ (Adam & Eve) हे पुस्तक अजून फारशा दुकानांमध्ये उपलब्ध झालेले नाही. परंतु, ज्या काही दुकानांमध्ये आज सकाळीच या पुस्तकाच्या प्रती आल्या होत्या, तिथे त्याची मोठी मागणी दिसून आली; दुकानांमधील व्यवस्थापकांना वाचकांचे फोन आणि संदेश येत होते, जे हे पुस्तक मिळवण्यासाठी अत्यंत उत्सुक होते.
