२०२५ मध्ये गुंतवणूकदारांना आकर्षित करणारी सोने आणि चांदीची तेजी, २०२६ मध्ये एका दुस्वप्नात रूपांतरित झाली आहे. जानेवारी महिन्यात उच्चांकी पातळी गाठल्यानंतर, या दोन्ही मौल्यवान धातूंच्या किमतीत मोठी घसरण झाली आहे. यामुळे गुंतवणूकदारांच्या संपत्तीचा मोठा हिस्सा नष्ट झाला असून, आक्रमक खरेदी, मौद्रिक धोरणांबाबतच्या अपेक्षा आणि सट्टेबाजीच्या प्रवाहावर आधारित बाजारातील धोके समोर आले आहेत.
चांदीला सर्वाधिक फटका बसला असून, ती जानेवारीतील उच्चांकी पातळीवरून ६४.२ टक्क्यांनी घसरली आहे, तर सोन्याच्या किमतीत ३१.५ टक्क्यांची घसरण झाली आहे. ज्या गुंतवणूकदारांनी उच्च किमतीला सोने आणि चांदी खरेदी केली होती, त्यांना या घसरणीमुळे मोठा धक्का बसला आहे. शेअर बाजारातील सोने आणि चांदीच्या ‘एक्सचेंज-ट्रेडेड फंड्स’ (ETFs) च्या मूल्यातही मोठी घट झाली आहे.
काही आकडेवारी पाहूया. जर एखाद्याने जानेवारीत सोन्याच्या उच्चांकी किमतीच्या वेळी १० लाख रुपयांची गुंतवणूक केली असती, तर २० नोव्हेंबर रोजी त्याचे मूल्य सुमारे ६.८५ लाख रुपये राहिले असते. चांदीमध्ये केलेली तितकीच गुंतवणूक १० महिन्यांत घटून सुमारे ३.५८ लाख रुपयांवर आली असती.
जानेवारी महिन्यात सोन्याची किंमत प्रति औंस ५,६०० डॉलर्सच्या जवळ पोहोचली होती, त्यानंतर ती ४,००० डॉलर्सच्या खाली आली आणि नंतर पुन्हा काहीशी सावरली. चांदी, जी प्रति औंस १०० डॉलर्सच्या वर गेली होती, तिला अधिक तीव्र घसरणीचा सामना करावा लागला. भारत मोठ्या प्रमाणावर मौल्यवान धातूंची आयात करत असल्याने, देशांतर्गत किमती आंतरराष्ट्रीय बाजारातील किमतींशी मिळत्याजुळत्या असतात. शिवाय, रुपयाच्या मूल्यातील चढ-उतारामुळे यात अस्थिरतेचा आणखी एक स्तर जोडला जातो.
२०२५ मधील बहुतांश एकतर्फी तेजीच्या तुलनेत, २०२६ मध्ये बाजारात तीव्र चढ-उतार दिसून आले आहेत. अमेरिकेतील व्याजदरांबाबत बदलत्या अपेक्षा, कायम असलेली महागाई, बाँडवरील उच्च परतावा (yields), डॉलरचे बळकट होणे आणि भू-राजकीय अनिश्चितता यांसारख्या घटकांनी मौल्यवान धातूंच्या बाजाराला वारंवार अस्थिर केले आहे.
मोतीलाल ओसवाल फायनान्शिअल सर्व्हिसेसमधील कमोडिटी रिसर्च प्रमुख नवनीत दमानी यांच्या मते, जागतिक आर्थिक आणि भू-राजकीय अनिश्चिततेच्या काळात सोने अजूनही एक ‘सुरक्षित मालमत्ता’ (defensive asset) म्हणून आपले महत्त्व टिकवून आहे. मात्र, नजीकच्या काळात सोन्याच्या किमतींची दिशा ही अमेरिकेच्या फेडरल रिझर्व्हचे धोरण, महागाई, डॉलरचे मूल्य आणि प्रत्यक्ष बाँड परतावा (real bond yields) यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असेल. सप्टेंबरमध्ये फेडने धोरणात्मक दर ३.७५-४% पर्यंत वाढवल्याने, कडक आर्थिक धोरणाबद्दलची चिंता वाढली आहे, असे दमानी म्हणाले. मध्यवर्ती बँकेचे विविधीकरण, गुंतवणुकीची मागणी आणि वित्तीय अनिश्चितता संरचनात्मक आधार देत असली तरी, वाढलेल्या किमतींमुळे भारतातील ऐच्छिक दागिन्यांची मागणी आधीच कमी झाली आहे.
ज्युलियस बेअरच्या नेक्स्ट जनरेशन रिसर्चचे प्रमुख, कार्स्टन मेनके यांनी सध्याच्या बाजाराचे वर्णन वर्षाच्या सुरुवातीच्या काळाचे प्रतिबिंब असे केले. अमेरिकेच्या कडक आर्थिक धोरणाच्या अवास्तव अपेक्षांमुळे मौल्यवान धातूंच्या किमती खाली येत आहेत. त्यांनी केलेल्या मूल्यांकनानुसार, या आठवड्यात सोने आणि चांदीच्या किमती अनुक्रमे ८.५% आणि १३.५% नी घसरल्या.
मेनके म्हणाले, “बाजारात गुंतवणुकीचा ओघ जास्त आहे, तर मूलभूत परिस्थिती निःसंशयपणे खालावली आहे.”
त्यांनी सावध केले की, अमेरिकेच्या अपवादात्मकतेचे पुनरागमन आणि डॉलरचे वर्चस्व हे मोठे अडथळे ठरू शकतात. त्यांच्या मते, प्रत्यक्ष सोन्या-चांदीच्या उत्पादनांची सतत होणारी विक्री हा सर्वात मोठा धोका आहे. आतापर्यंत गुंतवणुकीत फारसा बदल झाला नसला तरी, निराश झालेले गुंतवणूकदार अखेरीस बाहेर पडण्याचा निर्णय घेऊ शकतात.
चांदीची घसरण विशेषतः तीव्र झाली आहे, कारण ती केवळ एक मौल्यवान धातूच नाही, तर एक औद्योगिक वस्तूदेखील आहे. औद्योगिक मागणीतील घट, जागतिक विकासाविषयीची चिंता आणि कठोर चलनविषयक धोरणाच्या अपेक्षांमुळे दबाव आणखी वाढला आहे.
एनरिच मनीचे सीईओ, पोनमुडी आर म्हणाले की, ही घसरण औद्योगिक वस्तूंच्या क्षेत्रातील कमजोरी, डॉलरचे वाढलेले सामर्थ्य आणि जागतिक विकासाच्या दृष्टिकोनाविषयीची चिंता दर्शवते. याला प्रतिसंतुलन पुरवठा आहे: सिल्व्हर इन्स्टिट्यूटच्या अंदाजानुसार सलग सहाव्या वर्षी सुमारे ३५ दशलक्ष औंसची तूट अपेक्षित आहे. तथापि, पुरवठ्यातील तुटवड्यामुळे विक्रीच्या लाटेपासून तात्काळ फारसे संरक्षण मिळालेले नाही.
आयसीआयसीआय सिक्युरिटीजच्या अंदाजानुसार, चांदी अस्थिर राहील, कारण औद्योगिक मागणीतील घट आणि कठोर चलनविषयक धोरणाच्या अपेक्षांमुळे किमतींवर घसरणीचा दबाव येईल. तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एआय-प्रेरित घसरणीमुळे नजीकच्या काळातील मागणीचा दृष्टिकोन आणखी कमकुवत होऊ शकतो.
वाढत्या साठ्यामुळे पुरवठ्याच्या तात्काळ तुटवड्याबद्दलची चिंताही कमी झाली आहे. सप्टेंबर अखेरपर्यंत लंडनमधील साठा ९३२ दशलक्ष औंसवर पोहोचला, जो गेल्या चार वर्षांतील उच्चांक आहे. प्रत्यक्षपणे समर्थित ईटीएफ वगळता, उपलब्ध साठा ऑक्टोबर २०२५ मधील नीचांकी पातळीवरून दुप्पट होऊन २६७ दशलक्ष औंस झाला आहे.
दरम्यान, डिसेंबरमध्ये फेडकडून व्याजदरवाढीच्या अपेक्षा बळकट झाल्या आहेत, आणि सीएमई फेडवॉच टूलनुसार याची शक्यता ७५% पेक्षा जास्त आहे. जपान आणि यूकेसह इतर प्रमुख अर्थव्यवस्थांमधील कठोर चलनविषयक धोरणांच्या अपेक्षांमुळे दबावात भर पडत आहे.
गुंतवणूकदार सावध होत असल्याची पहिली चिन्हे गोल्ड ईटीएफमध्येही दिसत आहेत, ज्यात सलग १३ आठवड्यांच्या गुंतवणुकीनंतर आता गुंतवणूक काढून घेतली गेली आहे, जे जोखीम घेण्याची प्रवृत्ती बाँड्सकडे वळल्याचे दर्शवते.
या तीव्र घसरणीमुळे बाजारातील सहभागींमध्ये दोन गट पडले आहेत: एक गट ज्यांना अजून घसरण होण्याची शक्यता वाटते, तर दुसरा गट ज्यांना वाटते की या विक्रीमुळे खरेदी करण्याची संधी निर्माण झाली आहे.
दमानी म्हणाले की, अमेरिकेतील वाढलेले वास्तविक उत्पन्न आणि मजबूत डॉलरमुळे आणखी नफावसुली होऊ शकते. अमेरिकेची मजबूत वाढ आणि रोजगाराची भक्कम आकडेवारी फेडला व्याजदर अधिक काळ उच्च ठेवण्यास परवानगी देऊ शकते. तरीही, सोन्यासाठी दीर्घकालीन संधी नाहीशी झालेली नाही. सततची महागाई, अमेरिकेच्या वित्तीय कर्जाबद्दलची चिंता, भू-राजकीय अनिश्चितता आणि मध्यवर्ती बँकेची खरेदी हे महत्त्वाचे संरचनात्मक आधार आहेत.
युनिक चेन्स अँड ज्वेल्सचे संचालक आणि ऑल इंडिया जेम्स अँड ज्वेलरी डोमेस्टिक कौन्सिलचे माजी अध्यक्ष, सैय्यम मेहरा यांचा विश्वास आहे की सध्याच्या किमती खरेदीदारांसाठी एक आकर्षक प्रवेश बिंदू आहेत. पुढील घसरण नाकारता येत नसली तरी, त्यांना अधिक तीव्र घसरणीची अपेक्षा नाही. त्यांनी अलीकडील अस्थिरतेचे कारण यूएस फेड आणि बाँड उत्पन्नाबद्दलची अनिश्चितता असल्याचे सांगितले आणि पुढील वर्षापर्यंत सोन्याचा भाव ४,५०० डॉलर प्रति औंसपर्यंत वाढण्याची अपेक्षा व्यक्त केली.
“सोन्याची सध्याची परिस्थिती पाहता, ग्राहकांनी एकाच वेळी खरेदी करण्याऐवजी टप्प्याटप्प्याने खरेदी करावी… कारण जर भावात घसरण झाली, तर ती ५-१० टक्क्यांपर्यंत खाली येऊ शकते. एकूणच, सध्या बाजारात मोठी घसरण होण्याची कोणतीही अपेक्षा नाही,” असे ऑल इंडिया जेम्स अँड ज्वेलरी डोमेस्टिक कौन्सिलचे अध्यक्ष राजेश रोकडे म्हणाले.
किमतीतील ही घसरण केवळ गुंतवणूकदारांची समस्या नाही. यामुळे बँका आणि बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांच्या (NBFCs) व्यवसाय मॉडेलचीही परीक्षा होऊ शकते, ज्यांनी भावातील तेजीच्या काळात आपल्या सोन्याच्या कर्जाचा पोर्टफोलिओ वाढवला होता.
सोन्याच्या वाढत्या किमतींमुळे कर्जदारांना तेवढ्याच दागिन्यांवर मोठी कर्जे घेणे शक्य झाले. कर्जदात्यांसाठी, याचा परिणाम म्हणजे कर्जाची सरासरी रक्कम वाढणे, पुन्हा पुन्हा कर्ज घेणे आणि व्यवस्थापनाखालील मालमत्तेत जलद वाढ होणे असा झाला. तथापि, घसरणाऱ्या किमतींमुळे हा फायदा उलटण्याची शक्यता आहे.
तारण ठेवलेल्या दागिन्यांचे मूल्य कमी झाल्यामुळे, थकीत कर्जांचे प्रभावी कर्ज-ते-मूल्य गुणोत्तर (effective loan-to-value ratio) वाढते, ज्यामुळे कर्ज थकल्यास कर्जदात्यांसाठी उपलब्ध तारणाची सुरक्षितता कमी होते. नवीन कर्ज घेण्याची क्षमता कमी होऊ शकते आणि वितरणाचा वेग मंदावू शकतो.
मोतीलाल ओसवालच्या एका अहवालात असे नमूद केले आहे की, सोन्याची कर्जे सामान्यतः अल्प मुदतीची असतात आणि त्यासाठी भौतिक तारणाची हमी असते. त्यामुळे, कर्जदारांनी कर्जाची परतफेड न केल्यास, कर्जदारांना थकबाकी वसूल करण्यासाठी तारण ठेवलेल्या दागिन्यांचा लिलाव करण्याची मुभा मिळते. परंतु हे संरक्षण परिपूर्ण नाही. लिलावापूर्वी सोन्याच्या किमती आणखी घसरल्यास, कर्जदारांना अपेक्षेपेक्षा कमी रक्कम वसूल होऊ शकते.
क्रिसिल रेटिंग्सच्या अंदाजानुसार, मार्च २०२७ पर्यंत सुवर्ण-कर्जावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या बिगर-बँकिंग वित्तीय कंपन्यांच्या (NBFCs) व्यवस्थापनाखालील मालमत्ता ४ लाख कोटी रुपयांचा टप्पा ओलांडेल. ही घसरण या शक्यतेची चाचणी घेईल की, कर्जदारांनी त्यांच्या कर्जासाठी आधारभूत असलेल्या तारणाच्या किमतीत तीव्र उलट दिशेने बदल होण्याची शक्यता पुरेशी विचारात घेतली आहे की नाही.
या तेजीमुळे सोने एक अधिकाधिक मौल्यवान सुरक्षा कवच असल्यासारखे वाटू लागले होते. आता ही घसरण त्या कवचाची सुरक्षितता किती आहे याचीच चाचणी घेत आहे.
Marathi e-Batmya