सोनिया गांधी यांच्या आत्मचरित्राचे शीर्षक ‘बिलॉन्गिंग’ (Belonging – आपलेपणा/संबंधित असणे) ऐवजी ‘ड्युटी’ (Duty – कर्तव्य) असायला हवे होते. विशेषतः, कुटुंबाप्रती असलेले कर्तव्य—हाच या पुस्तकाचा मुख्य विषय आहे. त्यांचे संपूर्ण आयुष्य एका निर्णयाभोवती फिरते: १९६५ मध्ये एका रेस्टॉरंटमध्ये पाहिलेल्या एका पुरुषाच्या प्रेमात पडण्याचा निर्णय. या एका निर्णयामुळे त्यांना अनेक कौटुंबिक कर्तव्ये पार पाडावी लागली—भारतात स्थायिक होणे (१९६८), भारतीय नागरिकत्व स्वीकारणे (१९८३), काँग्रेस अध्यक्ष बनणे (१९९८) आणि २००४ ते २०१४ या काळात यूपीए (UPA) सरकारसाठी मुख्य प्रचारक व मते मिळवून देणारी व्यक्ती बनणे. यातील काहीही त्यांना स्वतःहून1 हवे नव्हते, परंतु नशिबाने—विशेषतः संजय, इंदिरा आणि त्यांचे लाडके पती राजीव गांधी यांच्या निधनामुळे—त्यांना स्वतःचे आयुष्य जगण्याऐवजी आपली कर्तव्ये पार पाडण्याकडे वळवले.
ही एक प्रभावी कथा आहे आणि ती अतिशय सुंदररीत्या मांडली गेली आहे. हे पुस्तक आगामी उत्तर प्रदेश निवडणुकीत काँग्रेसला विजय मिळवून देण्यासाठी लिहिलेले नाही. तसेच, प्रणव मुखर्जी किंवा मनेका गांधी यांच्यावर अधूनमधून केलेले टोमणे हा या पुस्तकाचा मुख्य उद्देश नाही. सोनिया गांधी यात एक अस्सल आणि उमद्या व्यक्तिमत्त्वाच्या रूपात समोर येतात; त्या तात्कालिक राजकारणाला खूश करण्याच्या प्रयत्नात पडत नाहीत किंवा जुन्या वैमनस्यांत अडकून राहत नाहीत.
सोनिया गांधी आपल्या विरोधकांबद्दल जितक्या सौम्य आहेत, तितक्याच किंवा त्याहून अधिक सौम्य त्या त्यांचे पती, सासू आणि मुलाच्या बाबतीतही आहेत. १९८४ मध्ये कोणत्याही पंतप्रधानाला मिळाले होते त्यापेक्षा सर्वात मोठे बहुमत राजीव गांधींना मिळाले होते, परंतु त्यांनी ते वाया घालवले. कदाचित, असे असू शकते का की, ज्या व्यक्तीचा राजकारणाशी तीन वर्षांपूर्वीपर्यंत काहीही संबंध नव्हता—आणि जो पेशाने वैमानिक होता—त्याच्या अनुभवाच्या अभावामुळे हे घडले असावे? मात्र, सोनिया गांधी हे मान्य करायला तयार नाहीत. त्यांच्या लेखणीतून, राजीव गांधी हे ‘अभिमन्यू’सारखे आहेत, ज्यांना कटकारस्थान करणाऱ्यांनी आणि शत्रूंनी वेढले होते. त्यांच्यावर अन्यायकारक टीका केली गेली, कारण राजीव—जे स्वतः पंतप्रधानपुत्र आणि पंतप्रधानपौत्र होते—ते एक प्रकारे ‘बाहेरचे’ (outsider) व्यक्ती होते, जे व्यवस्थेत बदल घडवून आणण्याचा प्रयत्न करत होते; आणि प्रस्थापित उच्चभ्रू वर्गाला हे मान्य नव्हते. इंदिरा गांधी आणि विशेषतः राहुल गांधी यांच्या बाबतीतही, सोनिया गांधींनी कोणत्याही प्रकारची चिकित्सक टीका टाळली आहे. पुस्तकाच्या सुरुवातीलाच त्या स्वतः म्हणतात त्याप्रमाणे, “इटालियन मातांसाठी मुलगा म्हणजे नेमके काय असते, हे भारतीय पारंपरिक मातांच्या दृष्टिकोनापेक्षा वेगळे नसते: मुलगा हाच सर्वांत महत्त्वाचा असतो, विषय संपला.”
ही एक प्रकारची ‘आंधळी जागा’ (blind spot) आहे, जी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अविभाज्य भाग आहे; सोनिया गांधींची निष्ठा सर्वांत आधी आणि प्रामुख्याने त्यांच्या कुटुंबाप्रती आहे. त्यांची भारताची संकल्पना—जी सर्वसमावेशक आणि बहुलवादी आहे—तीही थेट भावनिक अनुभवातून आलेली नसून, त्यांच्या कुटुंबाकडून मिळालेली आहे. पुस्तकातील अत्यंत हृदयस्पर्शी भागांपैकी एक म्हणजे, जेव्हा त्या आपल्या सासूबाईंसोबत अलाहाबादमधील ऐतिहासिक ‘आनंद भवन’ या निवासस्थानी जातात. तिथे सोनिया गांधींना समजते की, त्यांच्या कुटुंबाचा इतिहास, काँग्रेसचा इतिहास आणि भारताचा इतिहास हे एकमेकांत गुंफलेले आहेत. या तीन स्वतंत्र गोष्टी नसून, त्या एकच आहेत.
हे केवळ शब्दांचे खेळ नाहीत, तर याला विशेष महत्त्व आहे. उदाहरणार्थ, ज्या काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व सोनिया गांधींनी २२ वर्षे केले, त्याकडे त्या एक ‘सार्वजनिक संस्था’ म्हणून पाहत नाहीत—जी बदलत्या देशाच्या आकांक्षांचे प्रतिबिंब असावी. त्याऐवजी, त्या याकडे एक ‘कौटुंबिक वारसा’ म्हणून पाहतात, जो त्यांच्या पतीने आणि त्यांच्या कुटुंबाने उभा केला आणि जो त्यांच्याकडे सोपवला गेला. १९९८ मध्ये जेव्हा त्या काँग्रेसची धुरा हाती घेतात, तेव्हा त्याचे कारण ‘देशाला त्यांच्या मदतीची गरज आहे’ हे नसून, ‘कौटुंबिक वारसा जिवंत ठेवणे’ हे असते. जेव्हा त्या राजीव गांधींना पंतप्रधान होण्यापासून रोखण्यासाठी प्रयत्न करतात, तेव्हा त्याचे कारण असे नसते की अति-महत्त्वाकांक्षी प्रणव मुखर्जी अधिक पात्र होते (जे नक्कीच होते); तर त्याचे कारण असे असते की, राजीव सत्तेत आल्यास त्यांच्या वैवाहिक आयुष्यावर आणि मुलांवर विपरीत परिणाम होईल.
आज काँग्रेससमोर असलेल्या समस्यांपैकी एक म्हणजे, ज्या भारताने एकेकाळी त्यांना सत्तेत आणले होते, तो भारत आता पूर्णपणे बदलला आहे—इतका की तो ओळखणेही कठीण झाले आहे—आणि काँग्रेस पक्ष मात्र त्या बदलांनुसार स्वतःला बदलू शकलेला नाही. ‘बिलॉन्गिंग’ (Belonging) हे पुस्तक वाचताना याचे कारण स्पष्ट होते. पुस्तकाच्या शेवटी केलेल्या एका छोट्या उल्लेखाव्यतिरिक्त, त्यांच्या कुटुंबाच्या (आणि पर्यायाने त्यांच्या स्वतःच्याही) कल्पनेतील भारत हा १९९० च्या दशकापर्यंतचाच भारत आहे. यात ‘नव्या भारता’ला—ज्याच्या समस्या डिजिटल आकांक्षा, तरुणांसाठी रोजगार, उच्च शिक्षण आणि वेगाने होणारे शहरीकरण अशा स्वरूपाच्या आहेत—त्याला स्थान मिळणे कठीण आहे. काँग्रेसच्या सर्वाधिक काळ अध्यक्ष राहिलेल्या सोनिया गांधी कधीही असा प्रश्न विचारत नाहीत की: “भारत माझ्या पतीच्या आणि सासूबाईंच्या कल्पनेपलीकडे बदलला आहे का? या बदलांनुसार काँग्रेसची पुनर्रचना कशी करता येईल?” सोनिया गांधी टिकून राहिल्या आहेत, कारण त्या अशा दुर्मिळ राजकारण्यांपैकी एक आहेत ज्यांनी स्वतःच्या स्वार्थासाठी राजकारण केले नाही. २००४ मध्ये पंतप्रधान न होण्याचा त्यांचा निर्णय हे याचे सर्वात मोठे उदाहरण आहे. नेहरू-गांधी कुटुंबाच्या बहुलवादी दृष्टिकोनाचे विरोधक म्हणून त्यांनी भाजप-आरएसएसकडे ज्या स्पष्टतेने पाहिले, त्यावरून त्यांना एका अशा ‘एकत्र आणणाऱ्या शक्ती’ (unifying figure) म्हणून लक्षात ठेवले जाईल — जसे बहादूर शाह जफर यांच्याभोवती भाजपविरोधी शक्ती एकत्र आल्या होत्या.
मात्र, त्यांची ही निस्वार्थ वृत्ती खाजगी आणि पारंपरिक स्वरूपाची आहे, जी २१ व्या शतकातील आधुनिक राष्ट्रवादाशी सुसंगत नाही. त्यांचे मुख्य कर्तव्य इतर भारतीय नागरिकांप्रती (जे आधुनिक नागरिकत्वाचा आधार आहे) नसून, आपल्या कुटुंबातील सदस्यांप्रती आहे. त्या काँग्रेसकडे एक जिवंत वास्तव म्हणून न पाहता, एक मौल्यवान वारसा म्हणून पाहतात. याच दृष्टिकोनामुळे त्यांचे सर्वात मोठे अपयश समोर आले: २००४ ते २०१४ या काळात काँग्रेस सत्तेत असतानाही, त्यांनी पक्षाच्या संघटनेत नवचैतन्य निर्माण करण्याचे किंवा तिचे आधुनिकीकरण करण्याचे काम केले नाही. परिणामी, जरी त्यांनी आपल्या कुटुंबाचा वारसा भाजपच्या वाढत्या प्रभावापासून वाचवण्यासाठी काँग्रेसची धुरा हाती घेतली होती, तरीही त्यांच्या कारकिर्दीचा कायमस्वरूपी वारसा हा ठरेल की, त्यांनी नरेंद्र मोदींच्या उदयाला पोषक वातावरण निर्माण करून दिले.
सोनिया गांधी यांनी आपले कर्तव्य बजावले आहे. पण एवढ्या काळासाठी तिच्यात गुंतवणुकीत काँग्रेस आणि त्यांच्या मित्रपक्षांनी आपले काम केले आहे का? १९६५ मध्ये केंब्रिजमधील त्या ग्रीक रेस्टॉरंटमध्ये राजीव गांधींनी स्पष्टपणे चांगली निवड केली होती. पण त्यानंतरच्या त्या सर्व दशकांत, आम्ही का?
Marathi e-Batmya