Marathi e-Batmya
Related Articles
एनसीईआरटीने (NCERT) नुकत्याच प्रकाशित केलेल्या इयत्ता ९ वीच्या ‘अंडरस्टँडिंग सोसायटी – इंडिया अँड बियॉन्ड’ (Understanding Society – India and Beyond) या सामाजिक शास्त्राच्या पाठ्यपुस्तकात, मध्ययुगीन इतिहासावरील एका प्रकरणात ‘परकीय आक्रमकां’विरुद्ध (दिल्लीचे सुलतान आणि मुघल) स्थानिक राजांनी केलेल्या संघर्षावर भर दिला आहे; मात्र मुघल आणि राजपूत यांच्यातील युतीचा उल्लेख केवळ वरकरणीच केला आहे.
हा एक बदल दर्शवणारा दृष्टिकोन आहे: अनेक दशकांपासून, मध्ययुगीन इतिहासाच्या पाठ्यपुस्तकांमध्ये केवळ युद्धांचीच नव्हे, तर मुघल आणि हिंदू राजे यांच्यातील सहकार्याच्या घटनांचीही सविस्तर चर्चा केली जात असे. तसेच, इंडो-इस्लामिक प्रभावांच्या मिश्रणातून भारतात एका ‘मिश्र संस्कृतीचा’ (composite culture) विकास झाला, या गोष्टीवरही प्रकाश टाकला जात असे.
ज्या कालखंडाबद्दल चर्चा होत आहे तो तोच आहे, परंतु भूतकाळाच्या अर्थाबाबत किंवा आकलनाबाबत स्पष्ट बदल दिसून येतो.
आधुनिक ज्ञानशाखा म्हणून भारतीय इतिहास सर्वप्रथम ब्रिटिशांनी हा प्रदेश जिंकल्यानंतर लिहिला गेला. या इतिहासलेखनाने भारताचा भूतकाळ कसा मांडला, यावर खूप संशोधन झाले आहे.
भारताच्या वसाहतकालीन इतिहासलेखनात भूतकाळाचे ‘हिंदू भारत’, ‘मुस्लिम भारत’ आणि ‘ब्रिटिश भारत’ असे कालखंड पाडले गेले होते, याकडे लक्ष वेधत इतिहासकार ज्ञानेंद्र पांडे असा युक्तिवाद करतात की, असे करताना वसाहतवादी लेखकांनी धर्मालाच भारतीय इतिहासातील मुख्य प्रेरक शक्ती मानले — जी गोष्ट त्यांना ‘आधुनिक’ आणि ‘धर्मनिरपेक्ष’ पाश्चात्य जगाच्या अगदी उलट वाटत होती. विशेष म्हणजे, ब्रिटिश राज्यकर्ते ख्रिश्चन असूनही आधुनिक भारताचे वर्णन ‘ख्रिश्चन भारत’ असे केले गेले नाही; त्याऐवजी त्यांना असे लोक म्हणून सादर केले गेले जे राज्यकर्ते म्हणून धर्माच्या पलीकडे पाहू शकत होते आणि म्हणूनच त्यांचा दृष्टिकोन ‘आधुनिक’ होता.
याउलट, भारतीयांकडे मूलतः धर्माने प्रेरित होणारे लोक म्हणून पाहिले गेले. या दृष्टिकोनामुळे ‘स्थानिक लोकांना सुसंस्कृत बनवण्यासाठी’ ब्रिटिशांच्या उपस्थितीलाही कायदेशीर अधिष्ठान मिळाले.
याची काही उदाहरणे आहेत. १८१७ मध्ये लिहिलेल्या ‘हिस्ट्री ऑफ ब्रिटिश इंडिया’ (History of British India) या ग्रंथात जेम्स मिल यांनी मागासलेल्या ‘हिंदू भारता’कडून अधिक सुसंस्कृत ‘मुस्लिम भारता’कडे आणि त्यानंतर सर्वाधिक सुसंस्कृत ‘ब्रिटिश भारता’कडे झालेली प्रगती मांडली — अशा प्रकारे त्यांनी ब्रिटिश राजवटीचे समर्थन केले आणि हिंदू व मुस्लिमांमध्ये फूट पाडण्याचाही प्रयत्न केला. त्यांनी मुस्लिमांना ‘पुरुषी’ (masculine) आणि हिंदूंना ‘स्त्रीसुलभ’ (effeminate) मानले आणि भारतात कोणत्याही प्रकारच्या मिश्र संस्कृतीचे अस्तित्व नाकारले. १८५७ च्या उठावानंतर, जेव्हा हिंदू आणि मुस्लिम या दोघांनीही ब्रिटिशांविरुद्ध बंड पुकारले, तेव्हा व्ही. ए. स्मिथ यांनी भारताचा इतिहास लिहिला; त्यात त्यांनी “मुस्लिम राजवट” ही रानटी किंवा असभ्य स्वरूपाची असल्याचे चित्रण केले. अशा प्रकारचे इतिहासलेखन हे ‘फोडा आणि राज्य करा’ (Divide and Rule) या धोरणाचे एक साधन बनले.
स्वातंत्र्यलढ्यासोबतच इतिहासलेखनाची एक नवीन पद्धत उदयास आली. या नवीन दृष्टिकोनानुसार, हिंदू आणि इस्लामिक प्रभावांच्या मिश्रणातून भारतात एका संमिश्र संस्कृतीची निर्मिती झाली होती. हिंदू आणि मुस्लिमांना एकमेकांचे शत्रू न मानता राष्ट्रीय प्रवासातील सहप्रवासी म्हणून पाहणे, हा यामागचा मुख्य उद्देश होता. १९३६ मध्ये ‘इन्फ्लुएन्स ऑफ इस्लाम ऑन इंडियन कल्चर’ (Influence of Islam on Indian Culture) हा ग्रंथ लिहिणारे इतिहासकार तारा चंद हे या वैचारिक बदलाशी घनिष्ठपणे जोडलेले होते.
केवळ इतिहासकारांनीच नव्हे, तर स्वातंत्र्यसैनिकांनीही या दृष्टिकोनाला बळकटी दिली. जवाहरलाल नेहरू यांच्या ‘द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ (The Discovery of India) या ग्रंथाचा मुख्य युक्तिवाद असा आहे की, जरी परकीय आक्रमक या भूमीवर आल्यामुळे संघर्ष झाले असले, तरी त्यानंतर नेहमीच एक भव्य समन्वय साधला गेला आणि त्यातून सर्जनशील घडामोडींना चालना मिळाली. नेहरूंनी अकबराच्या कार्याची प्रशंसा केली, परंतु औरंगजेबावर टीका केली; कारण औरंगजेबाच्या धोरणांमुळे अनेक स्थानिक राजे नाराज झाले आणि त्याने प्रगतीची चाके उलटी फिरवली (म्हणजेच त्याने मागासलेपणाकडे नेणारी धोरणे राबवली). नंतरच्या काळात ‘धर्मनिरपेक्ष’ इतिहासलेखनात औरंगजेबाचे समर्थन करण्याचाही प्रयत्न झाला आणि त्याला एक गुंतागुंतीचे व्यक्तिमत्त्व म्हणून सादर केले गेले.
नेहरूंप्रमाणेच, काँग्रेस आणि हिंदू महासभा या दोन्ही संघटनांचे नेते असलेल्या लाला लजपत राय यांनीही भारतात मुस्लिम आणि ब्रिटिश यांच्या आगमनामध्ये स्पष्ट फरक केला होता. आपल्या ‘यंग इंडिया’ (Young India) या ग्रंथात लजपत राय यांनी लिहिले आहे की, “१३ व्या शतकापासून ते १९ व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत भारतात राजकीय सत्ता गाजवणारे मुस्लिम हे जन्माने, विवाहाने आणि मृत्यूनंतरही भारतीयच होते. त्यांचा जन्म भारतात झाला, त्यांचे विवाह तिथेच झाले, ते तिथेच मरण पावले आणि त्यांना तिथेच दफन करण्यात आले. भारतातून गोळा केलेल्या महसुलातील प्रत्येक पैसा भारतातच खर्च केला गेला. हिंदूंच्या विरोधात त्यांचा काही पूर्वग्रह असेलच, तर तो धार्मिक स्वरूपाचा होता, राजकीय नव्हता…”
१९५० च्या दशकापासून भारतात मार्क्सवादी इतिहासलेखनास सुरुवात झाली आणि डी. डी. कोसंबी हे सुरुवातीच्या काळातील प्रमुख मार्क्सवादी इतिहासकारांपैकी एक होते. या काळात ‘धर्मनिरपेक्ष इतिहासलेखना’च्या स्वरूपातही बदल घडून आला. मध्ययुगीन काळाकडे सांस्कृतिक दृष्ट्या त्याच दृष्टिकोनातून पाहिले जात होते, ज्या दृष्टिकोनातून पूर्वीचे राष्ट्रवादी पाहत होते; याउलट, कोसंबींनी आपली समीक्षात्मक दृष्टी प्राचीन भारताकडे वळवली आणि अनेक हिंदूंच्या श्रद्धा मानल्या जाणाऱ्या गोष्टींना एका अत्यंत ‘तार्किक’ दृष्टिकोनातून मोडीत काढले.
त्यांच्या १९६२ च्या ‘मिथ अँड रिॲलिटी’ (Myth and Reality) या पुस्तकात, त्यांनी अशा अनेक श्रद्धांचा आढावा घेतला आणि त्या इतिहास नसून मिथके आहेत असा युक्तिवाद केला. त्यांनी पुस्तकात प्रतिपादन केले की, त्यांचा उद्देश ‘भारतीय तत्त्वज्ञानाच्या सुंदर कमळाची’ प्रशंसा करणे हा नव्हता, तर ज्या ‘लोकप्रिय अंधश्रद्धेच्या दलदलीतून’ ते उदयास आले, तिचा शोध घेणे हा होता. या बाबतीत त्यांचे विचार नेहरूंपासून वेगळे होते, जे मिथकांना सकारात्मक दृष्टीने पाहत होते; त्यांच्या मते मिथके ही काही प्रमाणात सत्य आणि काही प्रमाणात काल्पनिक होती, जी लोकांना दैनंदिन जीवनातील कष्टमय जीवनातून बाहेर काढत आणि त्यांच्या पूर्वजांनी महान कार्ये केली होती यावर विश्वास ठेवण्यास प्रवृत्त करत.
कोसंबी यांनी सुरू केलेला हा दृष्टिकोन मार्क्सवादी इतिहासकार आणि त्यांच्या विचारसरणीशी सहमत असलेल्यांमध्ये वारंवार दिसून आला; उदाहरणार्थ, इतिहासकार डी. एन. झा यांनी प्राचीन भारतातील गोमांस भक्षणाबाबत ‘द मिथ ऑफ द होली काऊ’ (The Myth of the Holy Cow) हे प्रसिद्ध पुस्तक लिहिले आणि त्याद्वारे असे सुचवले की, हिंदूंच्या सध्याच्या श्रद्धा एका ‘मिथकावर’ (कल्पित कथेवर) आधारित आहेत.
त्यानंतर अनेकांनी असा युक्तिवाद केला की, भारतातील इस्लामच्या मूलभूत श्रद्धांकडे अशा प्रकारची चिकित्सक दृष्टी वळवली गेली नाही, ज्यामुळे हा इतिहासलेखन प्रकार ‘पक्षपाती’ असल्याचा आरोप झाला. मध्ययुगीन भारताबाबतचा युक्तिवाद असा होता की, जरी उलेमांनी प्रजेवर इस्लाम लादण्यासाठी राजांवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न केला, तरी अनेक मुस्लिम राजांनी ‘धर्मनिरपेक्ष’, ‘सर्वसमावेशक’ किंवा ‘व्यावहारिक’ मानल्या जाणाऱ्या दृष्टिकोनाचा अवलंब केला.
१९६९ मध्ये काँग्रेसमध्ये फूट पडल्यानंतर, इंदिरा गांधी लोकसभेत बहुमतासाठी आवश्यक असलेल्या आकड्यापेक्षा सुमारे ४५ जागांनी मागे राहिल्या. या काळात त्यांनी डाव्या विचारसरणीकडे झुकलेली भूमिका घेतली होती — जी ‘गरीबी हटाव’ ही घोषणा आणि बँकांचे राष्ट्रीयीकरण व ‘प्रिव्ही पर्स’ (माजी संस्थानिकांना मिळणारे तनखे) रद्द करणे यांसारख्या धोरणांतून दिसून आली — त्यामुळे सरकार स्थापन करण्यासाठी त्यांना सीपीआय (CPI) आणि काही अपक्ष खासदारांचा पाठिंबा मिळाला.
इतिहासकार रामचंद्र गुहा ‘इंडिया आफ्टर गांधी’ (India After Gandhi) या पुस्तकात लिहितात, “श्रीमती गांधींचा डाव्या विचारसरणीकडे झालेला हा कल पाहून सीपीआयला आनंद झाला, कारण त्यांना यात आपला प्रभाव वाढवण्याची संधी दिसली.”
त्या काळात, केवळ देशातच नव्हे तर सर्वत्र ‘डावी विचारसरणी’ ही एक प्रमुख बौद्धिक शक्ती होती. अलिगड येथील इतिहासकार सय्यद नुरुल हसन, जे स्वतः कम्युनिस्ट होते, ते १९७१ ते १९७७ या काळात केंद्रीय शिक्षण, समाजकल्याण आणि संस्कृती मंत्री होते. अनेक एनसीईआरटी (NCERT) पाठ्यपुस्तके डाव्या विचारसरणीची पार्श्वभूमी असलेल्या अभ्यासकांनी लिहिली होती. १९६९ मध्ये स्थापन झालेल्या जेएनयू (JNU) मध्येही, प्रामुख्याने प्राध्यापकांच्या नियुक्त्यांमुळे, डाव्या विचारसरणीचा प्रभाव दिसून येत असे. अटल बिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखाली भाजप सत्तेवर आल्यावर, आर. एस. शर्मा, सतीश चंद्र, बिपन चंद्र आणि अर्जुन देव यांसारख्या अभ्यासकांनी लिहिलेली जुनी NCERT ची इतिहासाची पाठ्यपुस्तके बदलून त्याजागी मक्खन लाल, मीनाक्षी जैन आणि हरी ओम यांसारख्या लेखकांची पुस्तके आणली गेली.
अनेक ‘धर्मनिरपेक्ष’ (सेक्युलर) इतिहासकारांनी टीका केलेल्या या पुस्तकांना, २००४ ते २०१४ या काळात काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील UPA सरकार सत्तेवर असताना पुन्हा बदलण्यात आले. नवीन पाठ्यपुस्तकांच्या निर्मितीमध्ये JNU चे इतिहासकार नीलाद्री भट्टाचार्य हे NCERT चे मुख्य सल्लागार होते.
नरेंद्र मोदी यांच्या सरकारच्या काळात याच पाठ्यपुस्तकांमध्ये काही भाग वगळण्यात आले किंवा ती बदलण्यात आली; कारण हे सरकार ‘धर्मनिरपेक्ष’ इतिहासकारांकडे आणि विशेषतः मार्क्सवादी इतिहासकारांकडे वैचारिक विरोधक म्हणून पाहते.
हिंदुत्ववादी इतिहासलेखन भारताकडे मूलतः हिंदू राष्ट्र म्हणून पाहते आणि मध्ययुगीन काळातील ‘मुस्लिम आक्रमणांवर’ अधिक भर देते.
हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या गटातून जागतिक स्तरावर व्यावसायिक प्रतिष्ठा असलेला इतिहासकार अद्याप निर्माण झालेला नाही; मात्र पुरातत्वशास्त्रज्ञ बी. बी. लाल हे हिंदुत्ववादी कल असलेले एक प्रख्यात अभ्यासक होते.
