Marathi e-Batmya
Related Articles
काँग्रेस संसदीय पक्षाच्या अध्यक्षा सोनिया गांधी यांनी त्यांच्या ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ (Belonging: A Journey of Love) या आत्मचरित्रात १९९९ मध्ये ज्येष्ठ राजकारणी शरद पवार यांनी काँग्रेसपासून वेगळे होण्याच्या घटनेबद्दल लिहिले आहे. सोनिया गांधी लिहितात की, जेव्हा शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांच्याच पक्षातील सहकाऱ्यांनी, सोनिया गांधी परदेशात जन्मल्या आहेत या कारणावरून उच्च पद भूषवण्याच्या त्यांच्या पात्रतेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले, तेव्हा त्या अत्यंत भावूक झाल्या आणि त्यांच्या डोळ्यांत पाणी आले.
काँग्रेसमधून बाहेर पडल्यानंतर राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाची (NCP) स्थापना करणारे शरद पवार यांनी २०१५ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘लोक माझे सांगाती’ या आपल्या आत्मचरित्रात या घटनेचे वेगळे वर्णन केले आहे. त्यांच्या मते, सोनिया गांधी यांनीच स्वतःच्या परदेशी जन्माचा मुद्दा उपस्थित केला होता आणि काँग्रेसच्या निवडणूक निकालांवर याचा काय परिणाम होऊ शकतो, हे तपासण्यास सहकाऱ्यांना सांगितले होते. शरद पवार लिहितात की, त्यांनी केवळ पक्ष नेतृत्वाला असा इशारा दिला होता की, या मुद्द्याकडे दुर्लक्ष करू नये, कारण राजकीय विरोधक याचा फायदा घेऊ शकतात.
सोनिया गांधी लिहितात की, मे १९९९ मध्ये त्यांना काँग्रेस कार्यकारिणीच्या (CWC) तीन सहकाऱ्यांच्या स्वाक्षरी असलेले एक पत्र मिळाले, ज्यामध्ये शरद पवार हे प्रमुख होते. पत्रात असे म्हटले होते की, सोनिया गांधी परदेशात जन्मल्या असल्यामुळे त्या भारतात उच्च पद भूषवू शकत नाहीत. हा मुद्दा काँग्रेस कार्यकारिणीच्या बैठकीतही उपस्थित करण्यात आला होता.
सोनिया गांधी पुढे लिहितात, “माझ्या डोळ्यांत पाणी आले आणि मी बैठकीतून बाहेर पडले. मी राजकारणात काही पद किंवा सत्ता मिळवण्यासाठी आले नव्हते. ज्या सहकाऱ्यांनी मला राजकारणात येण्यासाठी आग्रह केला होता, तेच आता माझ्या विरोधात उभे राहिले होते… मला दुःख या गोष्टीचे नव्हते की मला पद मिळणार नाही, तर दुःख याचे होते की भारताप्रती असलेल्या माझ्या निष्ठेवरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात होते.”
यानंतर सोनिया गांधी यांनी काँग्रेस कार्यकारिणीकडे राजीनामा पत्र पाठवले, ज्यामुळे “मोठी खळबळ उडाली”. त्या लिहितात, “देशभरातून पक्षाचे कार्यकर्ते माझ्या घराबाहेर जमा झाले आणि त्यांनी मला राजीनामा मागे घेण्याची विनंती केली. काही जण रडू लागले, तर काहींनी गोंधळ घातला. या दबावामुळे आणि संपूर्ण कार्यकारिणीच्या आग्रहामुळे मला आत्मपरीक्षण करावे लागले: मी स्वीकारलेल्या जबाबदारीचे काय? माझ्या दुखावलेल्या भावना पक्षाप्रती असलेल्या माझ्या वचनबद्धतेपेक्षा अधिक महत्त्वाच्या होत्या का? शेवटी, मी काम सुरू ठेवण्यास सहमती दर्शवली.” त्या लिहितात की, त्यानंतर सीडब्ल्यूसीने (CWC) अखिल भारतीय काँग्रेस कमिटीचे पूर्ण अधिवेशन बोलावले आणि शरद पवार यांच्यासह तीन नेत्यांना निलंबित केले. इतर दोन नेते पी. ए. संगमा आणि तारिक अन्वर हे होते. त्यानंतर शरद पवार यांनी वेगळे होऊन ‘नॅशनल काँग्रेस पार्टी’ (राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष) स्थापन केली. त्या लिहितात, “महाराष्ट्रातील विधानसभा निवडणुकीदरम्यान आम्ही एकमेकांच्या विरोधात स्वतंत्रपणे लढलो होतो, परंतु निकालांनी हे स्पष्ट केले की, जर आपल्याला आपल्या सामायिक विरोधकांना पराभूत करायचे असेल, तर आपल्याला एकत्र येऊन मित्रपक्ष म्हणून काम करावे लागेल. त्यावेळी हा निर्णय स्वीकारणे कठीण होते, परंतु आम्ही एकत्र येऊन महाराष्ट्रात युती सरकार स्थापन करू शकलो आणि तेव्हापासून आमची ही युती कायम आहे.”
शरद पवार यांचे राजकीय आत्मचरित्र ‘लोक माझे सांगाती’ हे २०१५ मध्ये मराठी भाषेत प्रकाशित झाले. सोनिया गांधी यांना राजकारणात येण्यासाठी प्रवृत्त करण्यात आपली महत्त्वाची भूमिका होती, असे नमूद करत शरद पवार लिहितात की, सीताराम केसरी यांच्या नेतृत्वाखाली काँग्रेस पक्ष संघर्ष करत असताना, त्यांनी, ए. के. अँटनी आणि गुलाम नबी आझाद यांनी १० जनपथ येथील सोनिया गांधी यांच्या निवासस्थानी जाऊन त्यांना काँग्रेसचे नेतृत्व स्वीकारण्याची विनंती केली होती. पी. सी. अलेक्झांडर यांनीही असा युक्तिवाद केला होता की, गांधी कुटुंबच काँग्रेसला एकत्र ठेवणारी शक्ती आहे आणि पक्षाला एकसंध ठेवण्यासाठी या कुटुंबातील एका सदस्याला आघाडीवर आणणे आवश्यक आहे.
सोनिया गांधी यांनी २७ डिसेंबर १९९७ रोजी राजकारणात प्रवेश करण्याची घोषणा केली. १४ मार्च १९९८ रोजी सीताराम केसरी यांना हटवल्यानंतर त्या काँग्रेसच्या अध्यक्षा बनल्या. शरद पवार यांच्या मते, त्यांच्या आगमनामुळे पक्ष कार्यकर्त्यांमध्ये पुन्हा उत्साह निर्माण झाला आणि मुस्लिम व दलित मतदारांच्या त्या घटकांचा आत्मविश्वास परत मिळवण्यास मदत झाली, जे काँग्रेसपासून दुरावले होते. मात्र, १९९६ च्या तुलनेत १९९८ च्या निवडणुकीत लोकसभेतील पक्षाच्या जागांच्या संख्येत केवळ किरकोळ वाढ झाली (१४० वरून १४१).
शरद पवार लिहितात की, सुरुवातीला सोनिया गांधी यांच्याशी त्यांचे संबंध सौहार्दपूर्ण होते, परंतु त्यांनी सूत्रे हाती घेतल्यानंतर मतभेद निर्माण होऊ लागले. शरद पवार यांचा आरोप आहे की, सोनिया गांधी काही अशा सल्लागारांच्या गटावर अधिक अवलंबून राहू लागल्या, ज्यांना पक्षात शरद पवारांचे स्थान खटकत होते. हे सल्लागार सोनिया गांधी यांना वारंवार आठवण करून देत असत की, भूतकाळात शरद पवार यांचे गांधी कुटुंबासोबत मतभेद झाले होते.
शरद पवार अशा दोन घटनांचा उल्लेख करतात, ज्यांच्यामुळे त्यांना असे वाटले की लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते म्हणून त्यांच्या अधिकारांना कमी लेखले जात आहे. पहिली घटना म्हणजे काँग्रेस संसदीय पक्षाच्या राज्यघटनेत केलेली दुरुस्ती, ज्याद्वारे संसदेच्या कोणत्याही सभागृहाचा सदस्य नसलेली व्यक्तीही संसदीय पक्षाची नेता बनू शकत होती. शरद पवार यांच्या मते, ही दुरुस्ती सोनिया गांधी यांच्या नियुक्तीचा मार्ग सुलभ करण्यासाठी करण्यात आली होती. ते संसदीय समित्यांवरील नामनिर्देशनांबाबतच्या एका वादाचाही उल्लेख करतात; ज्यामध्ये शरद पवार यांनी सोनिया गांधी यांची मंजुरी असलेली यादी सादर केल्यानंतर, पक्षाच्या मुख्य व्हीपने (चीफ व्हिप) वेगळ्या नावांची दुसरी यादी पाठवली. जेव्हा शरद पवार यांनी सोनिया गांधी यांना दुसरी यादी मागे घेण्यास सांगितले, तेव्हा त्यांनी शरद पवारांना स्वतःची यादी मागे घेण्यास सांगितले, असे पवार सांगतात.
हे मतभेद १५ मे १९९९ रोजी झालेल्या काँग्रेस कार्यकारिणीच्या (CWC) बैठकीत शिगेला पोहोचले. शरद पवार यांच्या म्हणण्यानुसार, सोनिया गांधी यांनी एक कागद बाहेर काढला आणि वाचून दाखवले: “माझा जन्म एका परकीय देशात झाला आहे. जर निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान हा मुद्दा उपस्थित झाला, तर त्याचा पक्षाच्या कामगिरीवर काय परिणाम होऊ शकेल, याचा आपण सर्वांनी मिळून विचार केला पाहिजे.”
शरद पवार आठवण सांगतात की, अर्जुन सिंग, ए. के. अँटोनी, गुलाम नबी आझाद आणि अंबिका सोनी यांनी सोनिया गांधी यांचा बचाव केला होता. मात्र, पी. ए. संगमा यांनी असा इशारा दिला की, भाजप निवडणुकीच्या प्रचारात हा मुद्दा नक्कीच उपस्थित करेल आणि काँग्रेसकडे त्याचे उत्तर असणे आवश्यक आहे. तारिक अन्वर यांनीही त्यांच्या मताशी सहमती दर्शवली.
शरद पवार लिहितात की, त्यांनी काँग्रेससाठी गांधी कुटुंबाचे योगदान मान्य केले, परंतु संगमा यांच्या या मताशीही ते सहमत होते की, राजकीय विरोधक ‘परदेशी वंशाचा’ मुद्दा नक्कीच उपस्थित करतील. त्यांनी मुंबई विद्यापीठातील एका संवादाचा उल्लेख केला, जिथे एका तरुणीने त्यांना विचारले होते: “१०० कोटी लोकसंख्या असलेल्या देशात, काँग्रेसला भारतात जन्मलेला एकही नेता सापडत नाही का?” शरद पवार यांच्या मते, या प्रश्नावरून हे स्पष्ट होते की, हा मुद्दा आता लोकांच्या मनात रुजला आहे.
शरद पवार यांनी स्वतः, संगमा आणि अन्वर यांनी सोनिया गांधी यांना पाठवलेल्या पत्राचाही उल्लेख केला आहे. या पत्रात काँग्रेसला पुन्हा सक्रिय करण्यातील त्यांच्या भूमिकेचे कौतुक करण्यात आले होते, तसेच त्यांनी भारताला आपले घर मानले असून त्या आता इथल्याच एक झाल्या आहेत, असेही मान्य केले होते. मात्र, पत्रात असा युक्तिवाद केला होता की, ‘परदेशी वंशाचा’ मुद्दा केवळ भाजपचा प्रचार नाही. त्याऐवजी, काँग्रेसने घटनादुरुस्तीचे आश्वासन द्यावे, ज्याद्वारे राष्ट्रपती, उपराष्ट्रपती आणि पंतप्रधान ही पदे केवळ भारतात जन्मलेल्या व्यक्तींसाठीच राखीव ठेवता येतील.
या पत्रावर पी. ए. संगमा, तारिक अन्वर आणि शरद पवार यांच्या स्वाक्षऱ्या होत्या. त्यानंतर काँग्रेसने या तिन्ही नेत्यांची सहा वर्षांसाठी पक्षातून हकालपट्टी केली. शरद पवार यांच्या म्हणण्यानुसार, अर्जुन सिंग यांनीच ही निलंबनाची कारवाई घडवून आणली होती, कारण पक्षात त्यांचा प्रभाव वाढत चालला होता. त्यानंतर, १० जून १९९९ रोजी शरद पवार यांनी संगमा आणि अन्वर यांच्यासोबत मिळून ‘राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षा’ची (NCP) स्थापना केली.
राजकारणात परिस्थिती आणि गरज पाहून निर्णय घेतले जातात. काँग्रेसपासून वेगळे झाल्यानंतर काही महिन्यांतच, १९९९ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर, शरद पवार यांनी स्थापन केलेल्या राष्ट्रवादी काँग्रेसने पुन्हा काँग्रेससोबत हातमिळवणी करून युती सरकार स्थापन केले.
२००४ मध्ये, दोन्ही पक्षांनी राष्ट्रीय स्तरावरही युती केली; राष्ट्रवादी काँग्रेस, काँग्रेसच्या नेतृत्वाखालील ‘युनायटेड प्रोग्रेसिव्ह अलायन्स’ (UPA) चा भाग बनली आणि मनमोहन सिंग यांच्या सरकारमध्ये शरद पवार केंद्रीय कृषी मंत्री झाले. पुढे, एनडीए (NDA) सत्तेत आल्यानंतर, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेसने ‘इंडिया’ (INDIA) आघाडीच्या माध्यमातून एकत्र काम केले. मात्र, त्यानंतर अजित पवार यांच्या बंडामुळे राष्ट्रवादी काँग्रेसमध्ये फूट पडली. फुटीनंतर, शरद पवार यांच्या नेतृत्वाखालील गट काँग्रेसचा मित्रपक्ष म्हणून कायम आहे, तर बंडखोर गट एनडीए (NDA) मध्ये सामील झाला असून तो महाराष्ट्र सरकारचा भाग आहे.
