Marathi e-Batmya
Related Articles
मागील काही काळात भाजपाशासित राज्यांमध्ये संशयित आरोपीच्या घरावर किंवा त्याच्या मालमत्तांवर बुलडोझर चालविण्याच्या प्रकारात वाढ होत आहे. त्याचबरोबर ‘बुलडोझर न्याय’ ही नवी संकल्पाना राबविण्याचा प्रकार-प्रवृत्ती वाढत आहे. यापार्श्वभूमीवर बुलडोजरप्रकरणी प्रलंबित याचिकेवरील सुनावणी प्रश्नी सर्वोच्च न्यायालयाने निकाल देताना सांगितले की, एखाद्या गुन्ह्यात आरोपी किंवा दोषी असल्याच्या आधारे कार्यकारी मंडळ व्यक्तींची घरे/मालमत्ता पाडू शकत नाही अशी स्पष्टोक्ती न्यायालयाने दिली.
तसेच स्थानिक पातळीवरील कार्यकारिणी-प्राधिकरणाने अशा कृतीस परवानगी देणे कायद्यातील नियमाच्या विरुद्ध आहे आणि अधिकारांचे पृथक्करण करण्याच्या तत्त्वाचे उल्लंघन देखील आहे, कारण एखाद्या व्यक्तीच्या अपराधाबद्दल न्यायपालिकेचे म्हणणे असल्याचेही यावेळी सर्वोच्च न्यायालयाने यावेळी सांगितले.
यावेळी सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले की, “कार्यकारिणी एखाद्या व्यक्तीला दोषी घोषित करू शकत नाही, कारण ही प्रक्रिया न्यायालयीन पुनरावलोकनाची मूलभूत बाब आहे. केवळ आरोपांच्या आधारावर, कार्यकारी व्यक्तीने कायद्याच्या योग्य प्रक्रियेचे पालन न करता अशा आरोपी व्यक्तीची मालमत्ता/संपत्ती नष्ट केली तर, हे कायद्याच्या शासनाच्या मूलभूत तत्त्वावर आघात करेल आणि त्याला परवानगी नाही, कार्यकारी अधिकारी न्यायाधीश बनू शकत नाही आणि दोषी व्यक्ती दोषी आहे. त्याची निवासी/व्यावसायिक मालमत्ता/मालमत्ता पाडून त्याला शिक्षा करा असे होत नसल्याचेही यावेळी सांगितले.
पुढे आपल्या निकालात सर्वोच्च न्यायालयाने सांगितले की, जेव्हा अधिकारी नैसर्गिक न्यायाच्या मूलभूत तत्त्वांचे पालन करण्यात अयशस्वी ठरतात आणि योग्य प्रक्रियेच्या तत्त्वाचे पालन न करता कृती करतात तेव्हा बुलडोझरने इमारत पाडतानाचे थंड दृश्य, “कदाचित योग्य होते” अशा कायद्याहीन स्थितीची आठवण करून देते. ‘कायद्याचे राज्य’ या पायावर उभ्या असलेल्या आपल्या राज्यघटनेत अशा उच्चभ्रू आणि मनमानी कारवायांना स्थान नाही. कार्यकारिणीच्या हातून होणाऱ्या अशा अतिरेकांना कायद्याच्या कचाट्यातून सामोरे जावे लागेल. आमची संवैधानिक आचारसंहिता आणि मूल्ये अशा प्रकारच्या सत्तेच्या दुरुपयोगाला परवानगी देणार नाहीत आणि अशा गैरप्रकारांना कायद्याचे न्यायालय सहन करू शकत नाही, असेही न्यायालयाने स्पष्ट केले.
तसेच न्यायालयाने यावेळी स्पष्ट केले की, घर पाडणे ही एखाद्या गुन्ह्यासाठी दोषी ठरलेल्या व्यक्तीवर कारवाई होऊ शकत नाही: अशी कारवाई एखाद्या गुन्ह्यासाठी दोषी ठरलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीतही करता येत नाही. अशा व्यक्तीच्या बाबतीतही कायद्याने विहित केलेल्या योग्य प्रक्रियेचे पालन केल्याशिवाय मालमत्ता/संपत्ती पाडता येत नाही असेही यावेळी आपल्या निकालात सांगितले.
पुढे सर्वोच्च न्यायालय म्हणाले की, कार्यकारिणीची अशी कृती पूर्णपणे अनियंत्रित असेल आणि कायद्याच्या प्रक्रियेचा दुरुपयोग होईल. अशा वेळी कायदा हातात घेऊन कायद्याच्या नियमाला बगल दिल्यास कार्यकारी अधिकारी दोषी ठरेल. अशा प्रकारे मालमत्ता पाडणाऱ्या सार्वजनिक अधिकाऱ्यांना जबाबदार धरण्यात यावे, असेही न्यायालयाने म्हटले आहे.
सर्वोच्च न्यायालय म्हणाले की, जे सार्वजनिक अधिकारी कायदा हातात घेतात आणि अशा वरच्या हाताने वागतात त्यांना उत्तरदायित्वाच्या चौकटीत बांधले गेले पाहिजे …” असे मतही यावेळी मांडले.
न्यायालयाने असेही निरीक्षण नोंदविले की, अशा कृती आरोपी/दोषी यांच्या कुटुंबावर “सामूहिक शिक्षा” लादल्या जातात. पुढे, जेव्हा गुणधर्म निवडकपणे पाडले जातात, तेव्हा अशी एक धारणा आहे की ती एक अपमानकारक कृती होती. जेव्हा अचानक पाडण्यासाठी विशिष्ट रचना निवडली जाते आणि उर्वरित समान मालमत्तांना हात लावला जात नाही, तेव्हा असा अंदाज असू शकतो की खरा हेतू बेकायदेशीर बांधकाम नसून चाचणी न घेता दंड आकारण्याची कारवाई करण्याचा असल्याचेही यावेळी न्यायालयाने निरीक्षण नोंदविले.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या द्विसदस्यीय न्यायमूर्ती बीआर गवई आणि न्यायमुर्ती के व्ही विश्वनाथन यांच्या खंडपीठाने जमियत उलेमा-ए-हिंद आणि इतर याचिकाकर्त्यांच्या याचिकांवर निर्णय देताना वरील निर्णय जाहिर केला. आरोपीच्या घर आणि संपत्तीवर बुलडोझर वापरून विध्वंस करण्यापूर्वी अनुसरण करावयाच्या नियमांची एक संचावली जारी केली. पाडण्याचे आदेश दिल्यानंतरही, संबंधित पक्षाला योग्य यंत्रणेसमोर पाडण्याच्या आदेशाला आव्हान देण्यासाठी थोडा वेळ देणे आवश्यक असल्याचे मतही यावेळी व्यक्त केले.
न्यायालयाने पुढे सांगितले की, ज्या व्यक्तींना विध्वंसाच्या आदेशाला विरोध करण्याची इच्छा नसेल अशा प्रकरणांमध्येही, जागा खाली करण्यासाठी पुरेसा वेळ द्यावा लागेल. स्त्रिया, लहान मुले आणि वृद्ध व्यक्तींना रात्रभर रस्त्यावर ओढले गेलेले पाहणे हे आनंददायक दृश्य नाही. काही काळ अधिकाऱ्यांनी कारवाई थांबवली तर आभाळ कोसळणार नाही,” असे निरीक्षणही न्यायालयाने नोंदवले.
न्यायालयाने स्पष्ट केले की, रस्ता, रस्ता, पदपथ, रेल्वे मार्ग किंवा नदीचे पात्र किंवा जलकुंभ अशा कोणत्याही सार्वजनिक ठिकाणी अनधिकृत बांधकाम असल्यास तसेच आदेश पारित केलेल्या प्रकरणांमध्ये हे निर्देश लागू होणार नाहीत.
स्थानिक नगरपालिका कायद्यांमध्ये प्रदान केलेल्या वेळेनुसार किंवा सेवेच्या तारखेपासून १५ दिवसांच्या आत, यापैकी जे नंतर असेल ते परत करण्यायोग्य पूर्व कारणे दाखवा सूचनेशिवाय कोणतीही तोडफोड केली जाऊ नये.
नोंदणीकृत पोस्टाने मालकाला नोटीस दिली जाईल. ते संरचनेच्या बाहेरील भागावर देखील चिकटवले जावे. नोटीस मिळाल्यापासून १५ दिवसांचा कालावधी सुरू होईल.
डेटींगच्या कोणत्याही आरोपांना प्रतिबंध करण्यासाठी, न्यायालयाने निर्देश दिले की, नोटीस योग्यरित्या बजावल्याबरोबर, त्याची माहिती जिल्हाधिकारी/जिल्हा दंडाधिकारी यांच्या कार्यालयाला डिजिटल पद्धतीने ईमेलद्वारे पाठविली जाईल आणि मेलची पावती कबूल करणारे स्वयं-उत्पन्न उत्तर देखील द्यावे. जिल्हाधिकारी/डीएम कार्यालयाद्वारे जारी केले जाईल.
जिल्हा न्यायदंडाधिकारी DM एक नोडल अधिकारी नियुक्त करेल आणि एक ईमेल पत्ता नियुक्त करेल आणि आजपासून एका महिन्याच्या आत इमारत नियमांच्या प्रभारी सर्व अधिकाऱ्यांना तो संप्रेषण करेल. नोटीसमध्ये अनधिकृत बांधकामाचे स्वरूप, विशिष्ट उल्लंघनांचे तपशील आणि पाडण्याचे कारण असावे. नोटीसमध्ये वैयक्तिक सुनावणीची तारीख आणि नियुक्त प्राधिकारी देखील नमूद केले पाहिजे.
प्रत्येक नगरपालिका प्राधिकरणाने निकालाच्या तारखेपासून तीन महिन्यांच्या आत एक नियुक्त डिजिटल पोर्टल नियुक्त केले पाहिजे ज्यामध्ये सेवा, नोटीस पेस्ट करणे, उत्तर, कारणे दाखवा नोटीस, आदेश पारित करणे यासंबंधी तपशील उपलब्ध असतील.
नियुक्त प्राधिकारी पक्षकाराला वैयक्तिक सुनावणीची संधी देईल. अशा सुनावणीचे इतिवृत्त रेकॉर्ड केले जातील. प्राधिकरणाच्या अंतिम आदेशात नोटीसचे विवाद, प्राधिकरणाचे निष्कर्ष आणि कारणे, अनधिकृत बांधकाम कम्पाउंड करण्यायोग्य आहे की नाही आणि संपूर्ण बांधकाम पाडायचे आहे की नाही याचा समावेश असेल. विध्वंसाची टोकाची पायरी हा एकमेव पर्याय का उपलब्ध आहे हे आदेशात नमूद करावे.
जर कायद्याने अपील प्राधिकारी आणि अपील दाखल करण्यासाठी वेळेची तरतूद केली असेल, तरीही त्याने तसे केले नाही, तर तो मिळाल्यापासून १५ दिवसांच्या कालावधीसाठी विध्वंस आदेशाची अंमलबजावणी केली जाणार नाही. ऑर्डर डिजिटल पोर्टलवर देखील प्रदर्शित केली जाईल.
अनधिकृत बांधकाम काढण्यासाठी मालकाला संधी द्यावी. १५ दिवसांची मुदत संपल्यानंतर आणि मालक/कब्जेदाराने अनधिकृत बांधकाम हटवले नाही किंवा अपिलीय अधिकाऱ्याने आदेशाला स्थगिती दिली नसल्यास, संबंधित प्राधिकरण ते पाडण्यासाठी पावले उचलेल.
अनधिकृत बांधकामाचा तोच भाग, जो कम्पाउंड करण्यायोग्य नाही, तोच पाडला जाऊ शकतो. पाडण्यापूर्वी, प्राधिकरणाने तपशीलवार तपासणी अहवाल तयार करणे आवश्यक आहे. विध्वंसाची कार्यवाही व्हिडिओग्राफी आणि जतन केली जाईल. या प्रक्रियेत सहभागी झालेल्या पोलीस आणि नागरी कर्मचाऱ्यांच्या यादीसह विध्वंस अहवाल महापालिका आयुक्तांकडे पाठवावा आणि डिजिटल पोर्टलवर देखील प्रदर्शित केला जाईल.
निर्देशांचे उल्लंघन केल्यास खटला चालविण्याव्यतिरिक्त अवमानाची कार्यवाही सुरू होईल.
जर विध्वंस न्यायालयाच्या आदेशांचे उल्लंघन करत असल्याचे आढळले तर, नुकसान भरपाई व्यतिरिक्त, पाडलेल्या मालमत्तेची परतफेड करण्यासाठी जबाबदार अधिकारी जबाबदार असतील.
निकालाची प्रत सर्व राज्ये/केंद्रशासित प्रदेशांच्या मुख्य सचिवांना आणि सर्व उच्च न्यायालयांच्या रजिस्ट्रार जनरलना पाठवण्याचे निर्देश दिले होते. सर्व राज्य सरकारे या निर्णयाबद्दल अधिकाऱ्यांना सूचित करणारी परिपत्रके जारी करतील.
ज्येष्ठ वकील डॉ. अभिषेक मनु सिंघवी, सीयू सिंग, एमआर शमशाद, संजय हेगडे, नित्या रामकृष्णन, अधिवक्ता प्रशांत भूषण, मोहम्मद निजाम पाशा, फौजिया शकील, रश्मी सिंग आदींनी दिलेल्या सूचनांचे न्यायालयाने कौतुक केले.
