Marathi e-Batmya
Related Articles
आपल्या नुकत्याच प्रकाशित झालेल्या ‘बिलॉन्गिंग: अ जर्नी ऑफ लव्ह’ (Belonging: A Journey of Love) या आत्मचरित्रात, काँग्रेस नेत्या सोनिया गांधी यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदींबद्दलचे आपले मत मांडले आहे. यात त्यांनी मोदींच्या विचारसरणीवर टीका केली असली, तरी त्याच वेळी त्यांनी हेही मान्य केले आहे की, मोदी एका “वंचित पार्श्वभूमीतून” आले आहेत आणि उच्चभ्रू वर्गाबद्दल त्यांना वाटणारी अस्वस्थता सोनिया गांधींनाही समजते.
सोनिया गांधी आपल्या पुस्तकात लिहितात, “त्यांच्या (मोदींच्या) मनात आपल्या काळातील सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाबद्दल जी अस्वस्थता होती, ती मलाही नीट समजली होती. दिल्लीतील एखाद्या दिवाणखान्यात राजकीय चर्चा सुरू असताना मला अनेकदा अस्वस्थ वाटायचे – कारण तिथे व्यक्त होणारी मते भारताच्या वास्तवापासून खूप दूर असल्याचे मला जाणवायचे. माझ्या मतदारसंघात आणि देशभर प्रवास करताना मी ज्या वेदना आणि जगण्यासाठीचा संघर्ष पाहिला होता, तो या उच्चभ्रू वर्गाच्या कल्पनेपलीकडचा होता.”
सत्ताधारी उच्चभ्रू वर्गाच्या संदर्भात मोदींशी एक समान धागा शोधण्याचा सोनिया गांधी यांचा हा प्रयत्न महत्त्वपूर्ण आहे. मोदी अनेकदा या उच्चभ्रू वर्गाला काँग्रेस पक्ष आणि नेहरू-गांधी कुटुंबाशी जोडून टीका करत आले आहेत; अशा वेळी, सोनिया गांधी कदाचित असा संदेश देऊ इच्छितात की, त्यांचे कुटुंब त्या ‘प्रस्थापित व्यवस्थेचे’ (establishment) प्रतिनिधित्व करत नाही, ज्यावर मोदींनी वर्षानुवर्षे टीका केली.
पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांच्या नेतृत्वाखालील काँग्रेसप्रणीत युपीए (UPA) सरकारच्या काळात, सोनिया गांधी ‘नॅशनल ॲडव्हायझरी कौन्सिल’च्या (NAC) प्रमुख होत्या. या परिषदेने मुक्त बाजारपेठेचे समर्थक असलेल्या त्या सरकारला ‘हक्कांवर आधारित कल्याणकारी’ धोरणांकडे वळवले होते.
आपल्या आत्मचरित्रात, सोनिया गांधी यांनी मोदींच्या उच्चभ्रू वर्गाबद्दलच्या अस्वस्थतेचा उल्लेख करून, त्यांच्या पक्षाची आणि त्यांचे सुपुत्र राहुल गांधी यांची ‘क्रोनी कॅपिटलिझम’ (crony capitalism – हितसंबंधांवर आधारित भांडवलशाही) प्रकरणावरून मोदी सरकारवर केलेली कठोर टीका काही प्रमाणात अधिक सूक्ष्म (nuanced) केली आहे.
दुसरीकडे, पंतप्रधान मोदींनी आपल्या सरकारच्या कल्याणकारी प्रयत्नांचा जोरदार प्रचार केला आहे. यात ८० कोटी लोकांना मोफत अन्नधान्य पुरवणे आणि गरीब कुटुंबांना एलपीजी गॅस उपलब्ध करून देणे यांसारख्या विविध योजनांचा समावेश आहे.
सोनिया गांधी आपल्या पुस्तकात पुढे असेही सुचवतात की, पंतप्रधान मोदींनी स्वतःच्या खऱ्या पार्श्वभूमीपेक्षा अधिक सामान्य किंवा नम्र पार्श्वभूमी असल्याचे भासवण्यासाठी जनसंपर्क (PR) तंत्राचा वापर केला असावा. “मोदींची पार्श्वभूमी कदाचित तितकी सामान्य नसेल, जितकी त्यांच्या जनसंपर्क (PR) टीमने त्यांच्या प्रतिमेच्या मार्केटिंगसाठी भासवली आहे; परंतु हे नक्की की, अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतून वर येत त्यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघात (RSS) सत्तेपर्यंत मजल मारली होती,” असे त्या म्हणतात.
या एका ‘प्रतिकूल परिस्थिती’च्या समान धाग्याव्यतिरिक्त, गांधी यांनी मोदी सरकार आणि भाजप-आरएसएसवर अत्यंत कठोर टीका केली आहे. त्यांच्या मते, या गटांनी देशाची धर्मनिरपेक्ष मूल्ये आणि बहुलवादी सामाजिक जडणघडण यांचे नुकसान केले आहे.
त्या स्पष्ट करतात की, मोदींच्या ‘भारतविषयक दृष्टिकोनाशी’—जो आरएसएसच्या विचारसरणीवर आधारित आहे—त्यांचे मूलभूत मतभेद आहेत. जरी त्यांचा मोदींशी फारसा संवाद झालेला नाही, तरीही त्या म्हणतात, “आमच्यात कधीही सविस्तर चर्चा झालेली नाही; केवळ काही प्रसंगी औपचारिक देवाणघेवाण झाली आहे, जसे की वाढदिवस किंवा नवीन वर्षाच्या शुभेच्छा.”
आपल्या परस्परविरोधी विचारसरणींची तुलना करताना गांधी लिहितात, “आम्ही पूर्णपणे भिन्न वैचारिक विश्वांतून आलो आहोत; या देशाबद्दलची त्यांची कल्पना माझ्या कल्पनेपेक्षा पूर्णपणे वेगळी आहे. भारताविषयीचे माझे सर्व ज्ञान माझ्या कुटुंबाकडून मिळाले आहे—त्यांचे सेवाभावी आयुष्य आणि विविध वंश, संस्कृती, भाषा व धर्मांनी बनलेल्या राष्ट्रावर त्यांचा असलेला विश्वास, जो स्वातंत्र्य आणि समानतेच्या तत्त्वांवर आधारलेला होता.”
दुसरीकडे, सोनिया गांधी म्हणतात, “नरेंद्र मोदींची भारताविषयीची संकल्पना आरएसएसच्या विचारवंतांनी आणि त्यांच्या स्वतःच्या जडणघडणीच्या अनुभवांतून घडली आहे. यात अशा प्रकारच्या कट्टरतेचा पुरस्कार केला जातो, जिथे त्यांची स्वतःची श्रद्धा आणि संस्कृती इतर सर्वांच्या वर मानली जाते. अशा भारतात श्रेणीबद्धता (hierarchy), शिस्त आणि नियंत्रण या गोष्टी केंद्रस्थानी असतात.” त्या पुढे म्हणतात, “ते त्यांच्या भारतविषयक दृष्टिकोनासाठी लढत होते, तर मी माझ्या दृष्टिकोनासाठी—असा भारत जो वर्चस्ववादाच्या विरोधात आहे, जो सर्वसमावेशकता, धर्मनिरपेक्षता आणि सामाजिक न्यायाचा पुरस्कार करतो.”
सोनिया गांधी असाही आरोप करतात की, पंतप्रधान अनेकदा जाहीर सभांमध्ये वापरली जाणारी ‘असंस्कृत’ किंवा ‘कठोर’ भाषा संसदेतही वापरतात. “संसदेत बोलतानाही ते अनेकदा त्याच प्रकारची असभ्य भाषा वापरतात, जी ते जाहीर सभांमध्ये वापरतात. बऱ्याचदा ते विरोधी पक्षावर टीका करताना अशा भाषेत बोलतात, ज्याला केवळ ‘आक्रमक आणि अपमानास्पद टीका’ (tirade) असेच म्हणता येईल.” त्यानंतर त्या, मोदी सरकारकडून नेहरूंच्या विरोधात केल्या जाणाऱ्या तीव्र टीकेचा उल्लेख करत म्हणतात: “भारताचे पहिले पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू हे त्यांच्या पक्षाच्या शत्रुत्वाचे विशेष लक्ष्य आहेत, कारण त्यांनीच आपल्या देशाला लोकशाही आणि धर्मनिरपेक्ष मार्गावर नेले होते. संघ परिवाराच्या वेबसाइट्स त्यांच्याबद्दलच्या द्वेषपूर्ण अपशब्दांनी आणि असत्यांनी भरलेल्या आहेत. भाजपचे घोषित उद्दिष्ट ‘काँग्रेसमुक्त भारत’ हे आहे – म्हणजेच असा भारत, जो काँग्रेस पक्ष, त्यांची धोरणे आणि त्यांच्या विचारधारेपासून मुक्त असेल.”
