Marathi e-Batmya
Related Articles
परंतु, सोनिया आणि राजीव गांधींसमोर लवकरच एक अत्यंत वेदनादायी प्रश्न उभा राहिला—त्यांच्या नवजात बाळाच्या पार्थिवाचे काय करायचे?
राजीव यांनी समजावून सांगितले की, हिंदू परंपरेनुसार नवजात बाळावर अंत्यसंस्कार (दहन) करण्याऐवजी त्याला नदीत प्रवाहित केले जाते. बाळाला स्मशानभूमीत पुरणेही कठीण होते; कारण ख्रिश्चन स्मशानभूमी किंवा जवळच असलेली पारशी स्मशानभूमी—यापैकी कोणताही पर्याय योग्य नव्हता. सोनिया लिहितात की, ख्रिश्चन स्मशानभूमीचा वापर केला असता तर मोठा गदारोळ झाला असता. दुसरीकडे, राजीव यांचे वडील फिरोज गांधी हे पारशी होते, परंतु त्यांनी पारशी धार्मिक प्रथांचे पालन केले नव्हते.
दुःखाने पूर्णपणे खचून गेलेल्या सोनिया यांना सुरुवातीला काहीच सुचत नव्हते. राजीव यांनी त्यांना हळुवारपणे आठवण करून दिली की, त्यांना हा निर्णय मिळून घ्यायचा आहे.
“नाही,” त्या कुजबुजल्या. “काहीही झाले तरी, मी आपल्या बाळाला नदीत फेकू देणार नाही.”
त्यांना आठवले की, एकदा त्या राजीव आणि काही मित्रांसोबत ओखला बॅरेज (धरण) परिसरात फिरण्यासाठी किंवा पिकनिकसाठी गेल्या होत्या. तिथे त्यांनी नदीत तरंगणारा एक मृतदेह पाहिला होता, जो कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यात अडकला होता. पाण्याचा प्रवाह त्याला काठाकडे घेऊन आला होता, जिथे भुकेले कुत्रे त्याला बाहेर ओढण्याचा प्रयत्न करत होते.
हे दृश्य पाहून त्या हादरून गेल्या होत्या. नदीशी संबंधित धार्मिक महत्त्व काहीही असले, तरी आपल्या नवजात बाळाची अशी अवस्था होईल, याचा विचारही त्या करू शकत नव्हत्या.
त्यानंतर संजयही राजीव यांच्यासोबत या विषयावर चर्चा करू लागले. शेवटी त्यांनी ठरवले की, बाळाला मेहरौली येथील त्यांच्या वडिलांच्या शेतात पुरले जाईल.
सोनिया आठवणीने सांगतात की, हे ठिकाण असे होते जिथे त्यांचे कुटुंब रविवारी भेट द्यायचे. ते तिथे त्यांच्या सासूबाईंच्या ‘ॲम्बेसेडर’ कारमधून जात असत—जी कार मूळची राजीव यांचे आजोबा, जवाहरलाल नेहरू यांची होती. तेव्हा तिथे फारसे काही नव्हते; फक्त एक विहीर, काही जुनी झाडे, फिरोज गांधींनी लावलेली काही नवीन झाडे आणि सीमाभिंतीच्या कडेला असलेली बोगनवेलची झुडपे होती.
राजीव आणि संजय यांनी त्या बाळाला आतील सीमाभिंतीच्या डाव्या बाजूला, पूर्णपणे बहरलेल्या एका सुंदर गुलाबी बोगनवेलच्या झुडपाखाली खोलवर पुरले. बराच काळ, जेव्हा जेव्हा सोनिया आणि राजीव तिथे जात, तेव्हा ते तिथे थांबून त्या जागेवर फूल अर्पण करत असत. सोनिया लिहितात की, यामुळे त्यांचे दुःख कमी झाले नाही, पण शेवटी त्यांना जे घडले होते, ते स्वीकारणे भाग होते.
रुणालयातून घरी परतल्यानंतर, सोनिया एका कठीण काळातून गेल्या. या आघातामुळे त्या नैराश्यात बुडाल्या; त्यांना स्वतःमध्ये उणीवा जाणवू लागल्या आणि अपराधीपणाची भावनाही निर्माण झाली. त्यांना प्रश्न पडला की, त्यांनी आपल्या सासूबाईंच्या आहारविषयक सल्ल्याचे अधिक काटेकोरपणे पालन करायला हवे होते का? किंवा सासूबाईंनी ज्या व्यायामांचा आग्रह धरला होता, त्यामुळेच कदाचित हे नुकसान झाले असावे का?
एका क्रूर वृत्तपत्रातील बातमीमुळे त्यांचे दुःख अधिकच वाढले. सोनिया लिहितात की, एका उजव्या विचारसरणीच्या विरोधी वृत्तपत्रात अशी बातमी छापून आली होती की, “इंदिरा गांधी एका अनौरस (बेकायदेशीर) अपत्याची आजी होण्याच्या प्रयत्नात अपयशी ठरल्या.”
या शब्दांनी त्यांना मनापासून दुखावले. त्यांनी रडत रडत तो बातमीचा मजकूर राजीव यांना दाखवला. राजीव संतापले आणि त्यांनी विचारले की, इतकी असंवेदनशीलता दाखवून तिला हे वृत्तपत्र कोणी दिले? त्यांनी सोनियांचे सांत्वन करण्याचा प्रयत्न केला आणि सांगितले की, त्यांच्या कुटुंबाबद्दल अशा द्वेषपूर्ण बातम्या वारंवार येत असतात, त्यामुळे त्यांनी त्याकडे दुर्लक्ष करावे. अशा गोष्टींबद्दल फार काही करता येण्यासारखे नसते, असेही त्यांनी सांगितले. सोनिया लिहितात की, पुढे अनेक वर्षे हा एक नित्यक्रमच बनला होता.
काळाच्या ओघात त्यांचे दुःख काहीसे कमी होऊ लागले. तेजी बच्चन (अभिनेते अमिताभ बच्चन यांच्या आई), ज्या १९६८ मध्ये सोनिया गांधींच्या ‘गॉडमदर’ (पालक-मैत्रीण) बनल्या होत्या, त्यांनी सोनिया यांना एक पिल्लू भेट दिले. हे पिल्लू ‘डॅशहंड’ आणि ‘कॉकर स्पॅनियल’ या जातींचे मिश्रण होते. त्यांनी त्याचे नाव ‘रेश्मा’ ठेवले—हे नाव राजीव यांच्या अत्यंत लाडक्या कुत्र्याच्या नावावरून ठेवण्यात आले होते. या पिल्लाची काळजी घेतल्यामुळे, बाळ गमावल्याचे दुःख काही प्रमाणात हलके होण्यास मदत झाली.
त्याच वर्षाच्या उत्तरार्धात, त्यांची सासूबाई सोनिया आणि राजीव यांना अफगाणिस्तानला घेऊन गेल्या, जेणेकरून या दुर्दैवी घटनेतून त्यांचे लक्ष विचलित होण्यास मदत होईल.
ऑक्टोबर १९६९ मध्ये, सोनिया यांना समजले की त्या पुन्हा गरोदर आहेत.
पुढील आठ महिने सोनिया यांना पूर्णपणे अंथरुणावर पडून राहावे लागले; त्यांना बाहेर जाण्यास मनाई होती. इंदिरा गांधी अनेकदा दुपारच्या किंवा रात्रीच्या जेवणाच्या वेळी त्यांच्यासोबत वेळ घालवत असत, तर इंदिरा गांधी उपस्थित नसतील तेव्हा संजय त्यांची जागा घेत असत. ‘एमी आंटी’ आणि ‘तेजी आंटी’ देखील त्यांना भेटायला येत असत आणि सोबत पुस्तके, मासिके व बातम्या घेऊन येत.
टेलिफोनला एक लांब वायर जोडलेली होती, जेणेकरून सोनिया आणि राजीव अधूनमधून एकमेकांशी बोलू शकतील. वाचन करण्यात, आई-वडील व बहिणींना पत्रे लिहिण्यात आणि येणाऱ्या पाहुण्यांचे स्वागत करण्यात गेलेल्या अनेक नीरस दिवसांनंतर, १९ जून १९७० रोजी सोनियाने त्यांच्या दुसऱ्या अपत्याला (राहुल गांधी) जन्म दिला; यावेळी राजीव आणि एमी आंटी तिच्यासोबत उपस्थित होत्या.
